Gezellig, gelovig of rijk. Met een familieportret laten gezinnen aan de buitenwereld zien wie ze zijn. En dat ze hun leven goed voor elkaar hebben.
Dit artikel krijgt u van ons cadeau
Wilt u ook toegang tot HN Actueel? Hiermee leest u dagelijks geschiedenisverhalen met een actuele aanleiding op onze website en ontvangt u exclusieve nieuwsbrieven. U kunt de eerste maand onbeperkt lezen voor € 1,99. Sluit hier een abonnement af en u heeft direct toegang.
Wie in de zeventiende eeuw een Amsterdams grachtenhuis binnenliep, kon in de ontvangstkamer worden verwelkomd door een groot schilderij van de bewoners. Bijvoorbeeld van een strenge vader in donkere mantel omringd door brave kindertjes, of juist van een vrolijk musicerend gezelschap. Familieportretten verbeeldden status, identiteit en continuïteit.
Romeinse families lieten zich al gezamenlijk afbeelden, vooral om dynastieke redenen. Ook op munten stonden Romeinse keizers samen met hun zoon. Zo maakten ze duidelijk wie hun opvolger was. Voor de adel bleef de dynastieke functie van de afbeeldingen eeuwenlang belangrijk. In de Renaissance werden de portretten levensechter en speelde ook de fysieke gelijkenis van de geportretteerden een rol. De familieleden lieten zo zien dat ze bij elkaar hoorden.
Habsburgse kinnen
Aan het begin van de zestiende eeuw schilderde hofschilder Bernhard Strigel de familie van de Roomse keizer Maximiliaan van Habsburg. Op het moment dat het schilderij gemaakt werd, was de zoon van Maximiliaan, Filips de Schone, al overleden. Maar hij werd toch afgebeeld op het schilderij, staand tussen zijn ouders. Ook de kleinkinderen van Maximiliaan staan op het schilderij, onder wie de toekomstige keizer Karel V in het midden. De fysieke gelijkenis van de portretten – allemaal met een prominente kin – zorgde dat iedereen kon zien dat Karel een kleinzoon was van Maximiliaan.
In de Nederlandse Gouden Eeuw bestelde ook de nieuwe burgerlijke elite familieportretten. Voor hen was de opvolging minder van belang; zij wilden vooral hun status, rijkdom, eenheid en identiteit onderstrepen. En terwijl de adel van oudsher veel nadruk had gelegd op z’n voorouders om z’n afkomst te benadrukken, toonde de nieuwe elite juist haar nakomelingen. De grote groepsportretten hingen vaak op een prominente plek in het huis, goed zichtbaar voor gasten. Doordat het gezin werd gezien als hoeksteen van de samenleving was het van belang dat een rijk man zijn gezinssituatie op orde had.
Familieportretten werden ook gebruikt bij rouw. Het overlijden van kinderen was voor veel mensen een pijnlijke realiteit. Ze lieten de gestorvenen soms toch afbeelden op hun familieportretten. Bijvoorbeeld als engeltjes in de lucht. Of subtieler met een bloem in de hand of op afstand van de rest van het gezin.
Familieverdriet
Onderstaand Enkhuizer echtpaar liet zich in de zeventiende eeuw vereeuwigen met hun kinderen. Twee nog levende kinderen staan bij de wiegjes van maar liefst negen overleden kinderen. In de zeventiende eeuw overleed gemiddeld een op de drie kinderen voor het vijfde levensjaar. Voor veel ouders bleven de kinderen onderdeel van de familie.
Vanaf de negentiende eeuw konden dankzij de fotografie meer gezinnen het betalen om zich te laten vastleggen. Families uit de middenklasse toonden hun welvaart en lieten zich fotograferen voor hun huis of met een auto – uiteraard in hun mooiste kleren. Hoewel ze familieportretten niet meer groot ophingen, wilden ze er toch op hun best uitzien.
Gespecialiseerde schilders
Veel familieportretten zijn gemaakt door schilders aan het begin van hun carrière. Het was een goede manier om klanten te ontmoeten en er was veel vraag naar familieportretten. Schilders als Herman Doncker en Dirck Dircksz. van Santvoort werden specialisten in het genre, maar ook Rembrandt en Frans Hals maakten familieportretten.
