Tijdens de collegedag Koude Oorlog op 15 november geeft historicus Willem Melching een analyse van de Sovjet-Unie vanaf 1945. Hij legt de nadruk op de periode na het overlijden van Jozef Stalin. In zijn verhaal stelt hij de Amerikanen en de Russen voor als heersers over een koloniaal rijk. Hij vertelt waarom Moskou zijn ‘koloniën’ zo slecht wist te besturen en waaraan het Sovjetimperium uiteindelijk ten onder ging. ‘In 1989 was de Sovjet-Unie niet failliet, ze gaven het gewoon op’.
Wie was de belangrijkste persoon tijdens het bestaan van de Sovjet-Unie?
‘Stalin. Hij heeft het Sovjetrijk zijn uiteindelijke vorm gegeven en realiseerde de bewapening en planeconomie al voor de Tweede Wereldoorlog. Bovendien deinsde hij er niet voor terug om veertig a vijftig miljoen mensen op te offeren of te laten vermoorden door de Duitsers.
Stalins opvolgers werden na zijn dood in 1953 opgezadeld met zijn erfenis, maar ze voegden hier niets meer aan toe. Het ging alleen maar bergafwaarts.
Rusland torst de nalatenschap van het communisme nog steeds als een loden last met zich mee. Behalve wodka en gas hebben ze geen exportproducten van enig belang. Vergelijk dat eens met de bloeiende economie van China, een communistisch land dat wel hervormingen heeft doorgevoerd.’
Is er een cruciale gebeurtenis aan te wijzen die de val van het imperium inluidde?
‘Nee, en dat is het opmerkelijke. Het was niet een specifiek moment maar een sluipend proces. Het Sovjetimperium stond begin jaren zeventig eigenlijk al aan de rand van de afgrond. Dankzij de spectaculaire stijging van de olieprijzen kon het rijk zijn ondergang nog tien jaar uitstellen.
Toen in de winter van 1981 in Polen de noodtoestand werd uitgeroepen had het Warschaupact gewoon gewapend kunnen ingrijpen, maar Moskou durfde dat volgens veel historici niet meer aan. Vanaf dat moment was de dynamiek eruit en strompelde de SU verder op het einde af. In 1989 was de Sovjet-Unie niet failliet, maar de leiders gaven het gewoon op. Ze beseften dat het niks meer werd. Hoe dat kwam leg ik uit in het college.’
Heeft de Sovjet-Unie ooit een serieuze bedreiging gevormd voor het westen?
‘Er zijn wel momenten geweest dat de Sovjet-Unie echt gevaarlijk was, zoals tijdens de Berlijn- en Cubacrisis. Volgens sommigen was er in de oorlog tussen Egypte en Israël van 1973 ook een serieuze dreiging.
Maar het gevaar was vooral reëel omdat we in het westen bang waren. Internationale politiek draait niet om feiten, maar om perceptie. Nu zijn we niet meer bang voor Rusland hoewel er in feite niets is veranderd: er zit nog steeds een idioot in het Kremlin en ze hebben nog steeds dezelfde atoomwapens. Het aantal wapens is niet belangrijk, maar het idee dat iemand ze wil gebruiken wel.’
De collegedag Koude Oorlog vond plaats op 15 november 2013 te Amsterdam. Klik hier om de bijbehorende luisterbox te bestellen.
