• Inloggen
  • Shop
  • Winkelmand
  • Log in

    Wachtwoord vergeten?

    Account aanmaken
    Historisch Nieuwsblad 1/2002

    Mussolini liet niet alle treinen op tijd rijden

    Stations met valse gevels en bordkartonnen pilaren

    Door: Bas Kromhout

    Iedereen weet dat de treinen in Italië onder het bewind van Mussolini op tijd reden. Of is dit een sprookje? Niet helemaal, zegt Italië-deskundige Romke Visser. `Italië heeft onder Mussolini reële vooruitgang geboekt.'

    `Behalve het cliché dat Mussolini de treinen op tijd heeft laten rijden, is er weinig bekend over de manier waarop hij de publieke voorzieningen in Italië weer op de rails zette. Het is een van de minst bestudeerde thema's uit de geschiedenis van het fascisme,' zegt Romke Visser. Visser, van oorsprong oudhistoricus, heeft zich gespecialiseerd in de geschiedenis van fascistisch Italië. Momenteel werkt hij aan een proefschrift over het classicisme in de fascistische ideologie en massamedia. `In het Italië van na de oorlog heerst grote frustratie over het feit dat de democratische overheid niet in staat is hetzelfde voorzieningenniveau te bereiken als de fascistische dictatuur. Daarom rust er een groot taboe op dit historische thema. Er bestaan geen goede monografieën over zijn spoorweghervormingen. De meest cruciale beelden die wij hebben van het fascistische regime in Italië, zijn nog steeds gevormd door de propaganda van die tijd.'

    Vanaf het moment dat Benito Mussolini in 1922 in Italië aan de macht komt, heeft hij iets met treinen. Visser: `Spoorwegen zijn een vast onderdeel van de beeldvorming rond Mussolini. In de geïllustreerde pers en de bioscoopjournaals figureren vaak treinen. Hij reist altijd per spoor.' Zelfs tijdens de mythische `Mars op Rome', die het begin inluidt van Il Duces heerschappij, verkiest Mussolini de trein boven de benenwagen. `Mussolini neemt helemaal niet deel aan de mars. Terwijl zijn knokploegen in de nacht van 28 oktober 1922 liggen te huiveren in de velden rond Rome – het was echt knuddeweer –, ligt Mussolini prinsheerlijk in de wagons-lits, die hem van Milaan naar de hoofstad brengt. Daar wordt hij van het station gehaald door vier vooraanstaande fascisten, en samen lopen ze het laatste stukje naar het paleis van koning Victor Emmanuël II.'
            
    Deze stelt Mussolini aan als formateur van een nieuw `nationaal' kabinet, dat een eind moet maken aan de chaos in Italië. Een ernstige economische crisis zorgt voor grote arbeidsonrust en stakingen, die de openbare voorzieningen lamleggen. Na 1922 verandert Mussolini langzaam van een democratisch gelegitimeerde regeringsleider in een dictator. `In het begin denken de liberalen: nou goed, laten die fascisten het dan maar even proberen; ze gaan toch wel op hun bek,' zegt Visser. Maar dat gebeurt niet. Mussolini wordt de eerste jaren van zijn heerschappij ongemeen populair bij de Italianen. Oppositie is er nauwelijks en de rode achterban kleurt massaal zwart. De marxistische leiders zijn verbannen of gevlucht naar Parijs en Moskou, zodat grootschalige vervolging van andersdenkenden niet eens nodig is.
            
    Alleen in 1924 wankelt de positie van Mussolini, wanneer radicale fascisten de socialistenleider Giacomo Matteotti ontvoeren en vermoorden. De Duce wordt gered door de oppositiepartijen, die verontwaardigd het parlement verlaten. Mussolini heeft nu vrij spel om zijn Partito Nazionale Fascista op 3 januari 1925 uit te roepen tot de enige partij van Italië. Uit een enquête van het Handelsblad in 1927 blijkt dat Mussolini bij de Nederlanders op de tweede plaats staat in het lijstje `grootste staatslieden van onze tijd', pal achter Ghandi.

    Spaghettiwestern

    Mussolini's macht en populariteit in de jaren twintig zijn volgens Visser gebaseerd op `tastbare resultaten'. Een van die resultaten is een geslaagde herstructurering van het spoorwegnet: de treinen rijden op tijd. `Het is een mythe,' zegt Visser, `maar er is wel iets van waar.’
           
    Het fascistische regime investeert meer geld in de publieke sector dan alle voorgaande regeringen tussen 1860 en 1920 samen: rond de 25 miljard lire. Ter vergelijking: een modaal gezinsinkomen bedraagt in die tijd zo'n 1000 lire.' Het geld wordt voor het overgrote deel gestoken in de hoofdroutes, die Rome verbinden met de grote steden in het noorden. Op deze lijnen wordt alles op alles gezet om de treinen op tijd te laten rijden. Dat lukt ook, door de rails op te knappen en het materieel te moderniseren. `Maar op de zijlijntjes en in het zuiden blijft het vaak net zo'n rotzooi als altijd. Al laat Mussolini het spoorwegennet ook aanzienlijk uitbreiden, om afgelegen delen van Italië te ontsluiten.'
            
    Met het opknappen en stroomlijnen van vooral de noord-zuidroutes heeft het fascistische regime een duidelijke bedoeling. Deels is het een prestigekwestie: door de internationale spoorverdragen na te komen wil Mussolini het buitenland laten zien waartoe hij in staat is. En verder brengt het stroomlijnen van de spoorwegen de door Mussolini felbegeerde verbinding totstand tussen het noorden van Italië en Rome. Steden als Turijn en Milaan zijn het hart van de Italiaanse industrie; Rome is het bestuurscentrum. De afstand tussen deze centra is, zowel fysiek als mentaal, aanzienlijk. Daar wil Mussolini verandering in brengen: net als in de oudheid moeten alle wegen weer naar Rome leiden.
     

    Wilt u meer geschiedenisverhalen lezen?

    Ontdek de duizenden verhalen die we voor onze abonnees beschikbaar stellen, lees de nieuwste artikelen uit Historisch Nieuwsblad en ontvang iedere week leestips van de redactie in uw mailbox. Met Historisch Nieuwsblad Online krijgt u altijd de juiste historische context om het nieuws van nu te begrijpen.
    Registreer nu en lees de eerste maand voor slechts 1 euro!

    Al abonnee? Log dan in en lees direct alle geschiedenisverhalen online. Heeft u nog geen account of is uw emailadres niet bij ons geregistreerd? Lees dan hier hoe u verder kunt lezen.

    Word lidInloggen