In de Gouden Eeuw behaalde de Nederlandse oorlogsvloot, onder leiding van zeehelden als Jacob van Heemskerk en Michiel de Ruyter, overwinning na overwinning. Maar na de laatste Engels-Nederlandse Oorlog was het met de Nederlandse overzeese soevereiniteit snel gedaan. Over dit zeventiende-eeuwse maritieme avontuur van de Republiek vertelt historicus Ronald Prud’homme van Reine tijdens de Collegedag Gouden Eeuw, op 18 maart in Museum Prinsenhof. ‘Onder leiding van Willem III brokkelde de Nederlandse vloot snel af.’
Hoe groeide de Nederlandse vloot uit tot de machtigste ter wereld?
‘Aan het begin van de zeventiende eeuw stelde die oorlogsvloot eigenlijk vrij weinig voor. De Tachtigjarige Oorlog werd tot dan toe voornamelijk op het land uitgevochten. In 1607 ontstond de eerste grote overzeese overwinning toen een Nederlandse vloot onder leiding van Jacob van Heemskerk bij Gibraltar een flinke Spaanse vloot vernietigde. Van Heemskerk werd zo onze eerste grote zeeheld. Verder was bijvoorbeeld de overwinning op de tweede Spaanse Armada in 1639 door luitenant-admiraal Maarten Tromp belangrijk, die een einde maakte aan de Spaanse maritieme macht. Daarna volgden er, door allerlei vlootbouwprogramma’s van raadpensionaris Johan de Witt, meer overzeese successen, zoals die van Michiel de Ruyter op een Engelse vloot tijdens de Vierdaagse Zeeslag in 1666 gedurende de Tweede Engels-Nederlandse Oorlog.’
Welke zeeslag was voor de Nederlandse Republiek de meest cruciale?
‘Die zeeslag vond plaats tijdens de Derde Engels-Nederlandse Oorlog, toen in 1673 tijdensde Slag bij Kijkduin bij Den Helder opnieuw Michiel de Ruyter een machtige gecombineerde Engels-Franse vloot versloeg. Die vloot was eigenlijk veel groter dan de Nederlandse, maar door een handige tactiek was De Ruyter de Engelsen en Fransen toch de baas. Die overwinning was cruciaal, omdat Engeland eigenlijk het plan gesmeed had om een grote troepenmacht in Nederland aan land te zetten om zo de Republiek ten onder te brengen. Met het verslaan van de Engels-Franse vloot was de Republiek dus gered.’
Hoe kwam er een einde aan de oppermachtige Nederlandse vloot?
‘Dat gebeurde al vrij snel na de Derde Engels-Nederlandse Oorlog. Nadat stadhouder Willem III de macht had overgenomen van de vermoorde Johan de Witt verplaatste hij zijn aandacht naar het land, waar de strijd tegen de Fransen continueerde. De Engels-Nederlandse Oorlogen waren voorbij, dus er was geen prioriteit meer bij de oorlog op zee. In 1688 zette Willem III een expeditie op touw om de Engelse katholieke koning Jacobus II te verjagen, wat de laatste grote Nederlandse vlootexpeditie was. Als koning van Engeland en stadhouder in de Nederlanden vormde Willem III een gecombineerde Engels-Nederlandse vloot, waarvan altijd een Engelsman opperbevelhebber was en waarinde Nederlandse schepen altijd in de minderheidwaren. Er volgden allerlei expedities waarde Republiek weinig belang bij had. De Nederlandse vloot brokkelde op die manier snel af.’
Klik hier voor meer informatie over de Collegedag Gouden Eeuw.
