Marie Tak van Poortvliet (1871-1936) was kunstverzamelaar, antroposoof en pionier in de biologisch-dynamische landbouw. Ze was de spil in het Zeeuwse culturele leven, tot ze partij koos voor Duitsland.
In Domburg staat sinds 1994 het Marie Tak van Poortvliet Museum. Oprichter en kunsthistoricus Jacqueline van Paaschen schreef nu ook haar biografie. Levendig portretteert ze het Den Haag uit Maries jeugdjaren, en de zomers die ze doorbracht op het Zeeuwse familielandgoed. Als oudste dochter van de revolutionair-liberale minister Johannes Tak van Poortvliet kreeg ze een gedegen opleiding; ze ging naar de meisjes-hbs en naar een kostschool in Parijs.
Maar haar leven kreeg pas richting toen ze jonkvrouw Jacoba van Heemskerck van Beest ontmoette. De gedreven ‘Coba’, die was opgeleid door haar vader, kunstschilder Eduard, ontwikkelde zich tot een vooraanstaand modernistisch kunstenaar. Zij inspireerde Marie werk te kopen van Mondriaan en Kandinsky, en om toe te treden tot de Antroposofische Vereniging van Rudolf Steiner.
Dit artikel is exclusief voor abonnees
Omdat Marie de Haagse School-kunst en het liberalisme van haar vader inruilde voor abstracte kunst en spiritualiteit, gaat Paaschen ervan uit dat de vooruitstrevende Marie homoseksueel was. Maar hiervoor heeft ze geen hard bewijs. Vrouwen in Maries tijd identificeerden zich niet als lesbienne. Desondanks speculeert Paaschen er met de blik van nu op los. Zo zou op de meisjes-hbs Maries ‘voorkeur voor het vrouwelijk geslacht ontwaakt zijn’. Wel was haar vriendschap met Jacoba allesbepalend; in Domburg bouwde Marie in 1906 Villa Loverendale met een schildersatelier voor haar. Daar ontvingen zij vele gasten, onder wie de Berlijnse galeriehouder Herwarth Walden van de nieuwe expressionistische beweging. Met schilder Jan Toorop, die verkooptentoonstellingen organiseerde in een kunstpaviljoen dat Marie financierde, stuwden de vriendinnen Domburg op tot een avant-gardistische plaats van betekenis.
Vanwege hun uitgesproken pro-Duitse houding bekoelden al tijdens de Eerste Wereldoorlog hun relaties in Domburg. Met Steiner geloofde Marie dat alleen in een Groot-Germaans rijk waar de hoogstaande Duitse cultuur bloeide, er een hoognodige ‘moderne spiritualiteit’ kon ontwaken.
Alles gegeven. Marie Tak van Poortvliet 1871-1936
Jacqueline van Paaschen
600 p. Prometheus, € 49,99
