Opgroeien in een linkse sekte

Historicus Elke Weesjes ondervroeg 27 mensen over hun jeugd in een communistisch gezin. Dat levert in haar boek Mama las Marx interessante inzichten op. Jammer genoeg gaat ze te veel mee in het slachtofferdenken dat veel communisten kenmerkt.

Van eind jaren veertig tot halverwege de jaren zestig verkeerden Nederlandse communisten in een politiek en maatschappelijk isolement. De meerderheid van de bevolking was bang voor de Sovjet-Unie en andere communistische regimes. De dictatuur en repressie aan gene zijde van het IJzeren Gordijn deden velen denken aan de Duitse bezetting. Op hun beurt vonden de communisten die vergelijking krenkend, omdat ze vaak actief waren geweest in het verzet. Niet alleen waren zo’n duizend communistische verzetsstrijders omgekomen, maar de overlevenden kampten vaak ook met ernstige oorlogstrauma’s.

Meer recensies van historische boeken lezen? Schrijf u in voor onze gratis nieuwsbrief.

Hoe was het om in deze tijd als kind op te groeien in een communistisch gezin? Welke waarden kregen communistische kinderen mee, wat merkten ze van het isolement, hoe keken ze aan tegen de ideologie van hun ouders en de teloorgang van het communisme, en welke invloed hadden de oorlogstrauma’s op het gezin? Deze vragen komen aan bod in Mama las Marx. Het boek is gebaseerd op interviews met 27 mensen die zijn geboren tussen 1934 en 1956 en die eerst rond 2001 en vervolgens enkele jaren geleden zijn benaderd. Het levert interessante lectuur op, en het beeld dat oprijst doet af en toe sterk denken aan strenge religieuze groeperingen, waarin een rotsvast geloof, moreel superioriteitsgevoel, bekeringsdrift en onderlinge solidariteit ook tot de kenmerken behoren. Tegelijkertijd zijn sommige conclusies ook niet heel verrassend, zoals de constatering dat communisten nooit ‘alleen’ communisten waren en soms leken op ‘gewone’ mensen.

Ernstiger is dat de auteur meegaat in het slachtofferdenken dat veel (oud-)communisten kenmerkt. Zo schrijft Weesjes dat tijdens de Koude Oorlog ‘onder het mom van beveiliging van de democratische rechtsstaat’ allerlei maatregelen tegen de Communistische Partij Nederland (CPN) werden genomen. Maar in die jaren waren communisten ook tegen die democratische rechtsstaat en bepleitten ze de ‘dictatuur van het proletariaat’. De partij was lange tijd volstrekt onderhorig aan de Sovjet-Unie, een buitenlandse mogendheid die door Nederland als de vijand werd gezien. Volgens Weesjes was die dreiging ‘nooit reëel’, maar dat was toen niet duidelijk. Het was niet meer dan logisch dat de inlichtingendiensten de partij in de gaten hield, zeker als CPN-prominenten riepen dat ze hoopten dat het Rode Leger binnenkort ook Nederland kwam ‘bevrijden’. En dat Weesjes beweert dat de misdaden van het communisme ‘vaak pas in de jaren negentig aan het licht kwamen’ is natuurlijk helemaal een gotspe.