Home Lifestyle & trends: Vergulde gehaktballen

Lifestyle & trends: Vergulde gehaktballen

Lifestyle & trends: Vergulde gehaktballen

Alfred Staarman

Gepubliceerd op: 3 juli 2001

Update 11 april 2023

De hotspots in achttiende-eeuws Parijs. Lekker weg in de jaren dertig. Haute cuisine in de Middeleeuwen. Trends zijn van alle tijden. Culinaire avonturen, mode, wonen en uitgaan door de eeuwen heen.

De BSE-crisis, en al helemaal de waanzin rond de recente MKZ-uitbraak, bevestigde ons gelijk dat de vleesindustrie gek is geworden. En ook wat ons andere voedsel betreft biedt de overheid de consument niet meer dan een schijnzekerheid, die zich uit in draconische maatregelen en regelgeving tot ver achter de komma. Openheid hierover maakt het er niet beter op. Op de website van de Keuringsdienst van Waren kun je zien wat er aan `voedseladditieven' (kleurstoffen, emulgeermiddelen, stabiliseermiddelen, geleermiddelen en dergelijke) in je eten zit. De wetenschap dat het nummer E320 op een etiket betekent dat er `butylhydroxyanisol' in de aardbeienjam is verwerkt, stelt mij niet gerust.

Wie genoeg heeft van hedendaags eten, raad ik een excursie aan naar de middeleeuwse keuken. De eetcultuur van de middeleeuwse elite was verrassend verfijnd – er is weinig bekend over wat de goegemeente at. Eten nam een belangrijke plaats in in het alledaagse leven, getuige alleen al de religieuze bepalingen met betrekking tot eten op vastendagen en dergelijke. Het verwerven van voedsel, het bereiden van eten en de maaltijd zelf namen een wezenlijk deel van de dag in beslag.

Uit de weinige bewaard gebleven middeleeuwse receptenboeken blijkt dat de middeleeuwse kok anders omging met smaken: zo werden zout en zoet door elkaar gebruikt en ook met zuur en bitter was hij niet zuinig. Vlees werd vaak in azijn bereid; door het zuur werd het minder taai. Smaak en voorkeuren veranderden in de loop der tijd als gevolg van beschikbaarheid van nieuwe producten, andere bereidingstechnieken door technische ontwikkelingen, en gewoon omdat smaak nu eenmaal aan mode onderhevig is en verandering van spijs doet eten.

Twee ontwikkelingen zijn goede voorbeelden van een dergelijke smaakverandering in Noordwest-Europa. Allereerst ontstond er als gevolg van de handel met Azië een markt voor specerijen. Peper, gember, kardemom en kaneel waren in de oudheid al bekend, maar in de Middeleeuwen kwamen daar nootmuskaat, foelie en kruidnagel bij. Waar deze ingrediënten tegenwoordig mondjesmaat toegevoegd worden, had de middeleeuwse maaltijd door het overvloedige gebruik een welhaast oosters karakter. De andere belangrijke ontwikkeling is het gebruik van (riet)suiker. Suiker kwam – alweer – uit het oosten en is sinds de kruistochten niet meer weg te denken uit Europa. Zoals aan meer schaarse en dure producten, werd er een medicinale werking aan toegeschreven.

Het middeleeuwse feestmaal was een culinair kunstwerk dat alle zintuigen en smaakpapillen prikkelde. Voor de gast aan een middeleeuwse feestdis was het uiterlijk van een gerecht net zo belangrijk als de smaak. Het gebruik van natuurlijke kleurstoffen – groen (uit spinazie) of rood (uit lakmoes of hulstbes) – was bijzonder populair. Saffraan, om gerechten geel te kleuren, was even duur als goud. Wie het waagde saffraan te vermengen met een ander geel poedertje kon rekenen op lijfstraffen en verminkingen. De meest exclusieve gerechten werden versierd met goud- en zilverblad.

Illustratief voor de andere benadering van eten is het topstuk van het middeleeuwse feestmaal: een geroosterde pauw die met grote precisie weer in zijn huid was genaaid en voorzien van veren en al werd opgediend. De smaak deed hier niet terzake; het ging erom dat de levensechte pauw de gasten verbaasde. Een ander kunststukje was het uit een manshoge pastei tevoorschijn toveren van muzikanten of bijvoorbeeld levende vogels.

Eén middeleeuws feestmenu, opgediend ter gelegenheid van de kroning van de Engelse koning Hendrik IV in 1399, wil ik u niet onthouden. Het telde maar liefst veertig gerechten, verdeeld over drie gangen. De eerste gang bestond onder andere uit: zure soep, kop van een everzwijn met slagtanden, groot vlees, jonge zwanen, vetgemeste kapoen, fazant, reiger, zoete taart, steur en grote snoek. De tweede gang: zoete vla, gelei, gevulde biggetjes, pauwen, kraanvogels, geroosterd wild, konijn, roerdomp, vergulde kip, grote taarten, gebraden varkensvlees. En ten slotte konden de gasten die daar nog toe in staat waren zich tegoed doen aan (onder meer) gekonfijte kweeperen, zilverreiger, wulp, patrijs, duiven, kwartels, kleine vogeltjes, jonge konijntjes, vergulde gehaktballen, varkensvlees en eieren.

Alfred Staarman publiceerde met Josephine van de Schoot Smikkelen ende smullen. Kinderkookboek met middeleeuwse recepten.

Nieuwste berichten

De Gaulle tijdens een militaire parade in Straatsburg, 23 november 1961.
De Gaulle tijdens een militaire parade in Straatsburg, 23 november 1961.
Nieuws

De Franse atoomgrens lag bij Rotterdam

President Macron wil de Franse atoommacht eventueel inzetten om andere Europese landen te beschermen. In de jaren zeventig was Parijs bereid nucleair in te grijpen als de Russen voorbij Rotterdam zouden komen, schrijven onderzoekers. Maar het is niet zeker of Nederland daarvan afwist. In de Koude Oorlog hanteerde Frankrijk in zijn defensiebeleid de zogenoemde RDM-linie....

Lees meer
Karl Lueger: de vader van het rechtse populisme
Karl Lueger: de vader van het rechtse populisme
Artikel

Karl Lueger: de vader van het rechtse populisme

Als campagnevoerder, redenaar en antisemiet wees Karl Lueger de weg aan Adolf Hitler, die in Mein Kampf zijn bewondering voor de Weense burgemeester beschreef. Maar er waren ook grote tegenstellingen. Hoewel ze elkaar nooit hebben ontmoet, zal de naam van dr. Karl Lueger altijd verbonden blijven met die van Adolf Hitler. Toen Hitler in september...

Lees meer
Chris Stoffer (SGP), Joost Eerdmans (JA21) en Henk Vermeer (BBB) staan de pers te woord, 30 oktober 2026.
Chris Stoffer (SGP), Joost Eerdmans (JA21) en Henk Vermeer (BBB) staan de pers te woord, 30 oktober 2026.
Interview

De Zuiderzee is nooit gedempt in de ogen van rechtse politici

De partijleiders van JA21, SGP en BBB hebben alle drie een connectie met het Veluwse Harderwijk en komen daar graag voor uit. Historicus Eva Vriend is niet verbaasd: ‘Rechtse partijen zien visserijplaatsen nog altijd als het echte Nederland.’ Joost Eerdmans (JA21), Chris Stoffer (SGP) en Henk Vermeer (BBB) kunnen het kabinet aan een meerderheid helpen...

Lees meer
Eustatius van Boulogne op het tapijt van Bayeux
Eustatius van Boulogne op het tapijt van Bayeux
Artikel

Gaf een koningsmoordenaar opdracht voor het Tapijt van Bayeux?

Op het Tapijt van Bayeux speelt graaf Eustatius van Boulogne een heldenrol. Maar volgens de kronieken was hij een lafaard – of erger. Liet hij het borduurwerk maken om zijn naam te zuiveren? In het British Museum wordt momenteel het Tapijt van Bayeux tentoongesteld. Het is een van de belangrijkste bronnen over de Slag bij...

Lees meer
Loginmenu afsluiten