Home Lifestyle & trends: De erotiek van gemengd schaken

Lifestyle & trends: De erotiek van gemengd schaken

Marco Mostert

Gepubliceerd op: 14 december 2001

Update 7 april 2020

De hotspots in achttiende-eeuws Parijs. Lekker weg in de jaren dertig. Haute cuisine in de Middeleeuwen. Trends zijn van alle tijden. Culinaire avonturen, mode, wonen en uitgaan door de eeuwen heen.

Spelen is van alle tijden. Dat geldt voor drama en poëzie, maar ook voor spelletjes als triktrak, dammen, dobbelen, schaken en kaarten. Die spelen werden al in de Middeleeuwen binnenskamers gespeeld. Er waren kansspelen waarbij je als speler geen invloed op de uitslag kon uitoefenen, en competitiespelen die kennis en ervaring vergden om te kunnen winnen.
We kunnen ons een beeld vormen van die spelen doordat luxueuze speelstenen en -borden bewaard zijn gebleven in musea, terwijl archeologisch onderzoek steeds nieuwe speelstukken en dobbelstenen aan het licht brengt. Dan zijn er nog veel, heel veel afbeeldingen van spelers. Er zijn ook teksten bewaard gebleven, maar die geven weinig informatie over de spelregels; ze behandelen eerder de opvattingen over spelen. Sommige clerici waren soms mordicus tegen alle vormen van spel; andere alleen tegen het kansspel, terwijl ze schaken wel toestonden. Het schaakspel kon namelijk ook allegorisch geduid worden, waarbij de stukken stonden voor sociale groepen of bepaalde beroepen. Dergelijke `moralisaties' waren populair.
We weten uit de verhalende literatuur dat gemengd schaak spelen een duidelijk erotische component kon hebben. Ook het kaartspel, uitgevonden in de veertiende eeuw, werd het liefst gemengd gespeeld. Iedereen speelde. Om het plezier van het winnen of om het gewin. Want er konden in één avond grote fortuinen verspeeld worden.
Ook in de Middeleeuwen waren er spelers die leefden van het gokken. In Italië stonden ze bekend als barattieri, ribaldi of arnaldi. Aanvankelijk werden deze beroepsspelers om hun infame beroep gecriminaliseerd. Ze oragniseerden zich daarom in de baratteria. De stedelijke autoriteiten stonden dit toe omdat ze zo het gokken konden controleren. Dat was zeer lucratief: een klein stadje als Lucca inde van elke verspeelde florijn een penning, en hield daar in 1335 achthonderd pond aan over: dat betekent dat er in één jaar omgerekend zeker achtduizend goudgulden legaal verspeeld werd.
Vanaf de dertiende eeuw gingen de steden kansspelbelastingen heffen en de baratteria verhuren. Dat ging goed, totdat de laatmiddeleeuwse boetepredikers dobbelstenen, schaakborden, speeltafels en speelkaarten op de `brandstapels der ijdelheid' verbrandden. Prompt werden er nieuwe vormen van gokken, zoals de loterij, uitgevonden om aan de goklust van de vijftiende-eeuwers tegemoet te komen.
Vóór het optreden van de boetepredikers voerden beroepsspelers de boventoon tussen de gelegenheidsspelers, woekeraars en toeschouwers die op de markt de speeltafels bezochten. Ze vervulden een functie en vervielen zelf niet tot bedelarij of diefstal. Daarmee werden ze wel geassocieerd, net als met prostitutie. Ook gebruikte de stedelijke overheid hen voor andere zaken: als schoonmakers van riolen en vuilnismannen, boodschappers en spionnen.
Er bestond een zekere dubbelzinnigheid, een berekenende tolerantie ten opzichte van spel en spelers. De stedelijke overheden waren geneigd te gedogen wat ze zelf verboden hadden, en bereid tot modern aandoende compromissen met personen die ze eigenlijk strafrechtelijk moesten vervolgen. Want vrijwel iedereen speelde en gokte, zo niet in het openbaar, dan toch in kasteel, huis, kathedraal of kloosterkerk.

Marco Mostert is docent middeleeuwse geschiedenis aan de Rijksuniversiteit Utrecht. Onlangs verscheen onder zijn redactie `Spelen in de Middeleeuwen: Over schaken, dammen, dobbelen en kaarten'.

Nieuwste berichten

De Franse oproerpolitie grijpt in tijdens demonstraties op de Place de la Republique in Parijs, 17 oktober 2026.
De Franse oproerpolitie grijpt in tijdens demonstraties op de Place de la Republique in Parijs, 17 oktober 2026.
Artikel

Franse oproerpolitie pakt demonstranten aan zoals in de negentiende eeuw

Begin twintigste eeuw was Frankrijk het eerste land ter wereld dat een professionele oproerpolitie oprichtte. Ordehandhaving à la française was zelfs zo succesvol dat andere landen de Franse doctrine overnamen. Van die voorbeeldfunctie is weinig meer over. In de Noord-Franse stad Lens is het op maandag 5 oktober 2026 al vroeg in de morgen onrustig....

Lees meer
Dumitru en Florica Bagdasar met hun dochter Alexandra, circa 1939.
Dumitru en Florica Bagdasar met hun dochter Alexandra, circa 1939.
Artikel

De hersteller van de Roemeense volksgezondheid

Florica Bagdasar krijgt als minister de haast onmogelijke opdracht om na de Tweede Wereldoorlog de Roemeense gezondheidszorg uit de modder te trekken. Aan politieke gevoeligheden denkt ze niet, Bagdasar doet alles wat praktisch gezien nodig is. Het wordt haar niet in dank afgenomen. Florica Bagdasar heeft in 1946 net haar man begraven, als er wordt...

Lees meer
Fugger wil zijn geld terug
Fugger wil zijn geld terug
Recensie

Fugger wil zijn geld terug

De familie Fugger bouwde een netwerk op in heel Europa en financierde vorsten en pausen. Dat maakte ze ook kwetsbaar. Op 24 april 1523 schreef de Augsburgse bankier Jakob Fugger een brief aan Karel V, koning van Spanje, heer der Nederlanden en keizer van het Heilige Roomse Rijk der Duitse Natie. Aan het hof van...

Lees meer
In deze film debatteert Spinoza met Rembrandt
In deze film debatteert Spinoza met Rembrandt
Recensie

In deze film debatteert Spinoza met Rembrandt

In films kan alles. In Spinoza discussieert de filosoof die religieuze waarheden in twijfel trok met kunstenaar Rembrandt van Rijn over het leven, de rede, God en religie. Dat de film historische fictie is, is geen bezwaar. Dat hij nogal schools uitpakt, is dat wel.  ‘Amsterdam 1656. Een machtige en rijke stad die zichzelf ziet...

Lees meer
Loginmenu afsluiten