Home Langzaam werd het diepe leed zichtbaar

Langzaam werd het diepe leed zichtbaar

De titel van dit boek onder redactie van Jolande Withuis en Annet Mooij doet misschien vermoeden dat het gaat over verschillen tussen herinneringsculturen en de ‘nationale trauma’s’ die de Tweede Wereldoorlog teweeg heeft gebracht. Het raakt daar ook regelmatig aan, maar eigenlijk gaat het over geestelijk verwonde mensen. De trauma’s die de revue passeren zijn allereerst medisch van aard. Daarmee vormen de stukken in de bundel zwaardere en ook interessantere kost dan de culturen van herinnering, die al in tal van publicaties zijn vergeleken.

Doeko Bosscher

Historicus en schrijver

Gepubliceerd op: 6 oktober 2010

Update 25 mei 2023

Er komt in deze bundel veel psychiatrische en psychologische wetenschap aan de orde. Dokters die zelf in een kamp hadden gezeten, werden opvallend genoeg pioniers in de geleidelijke erkenning van gedeporteerden als slachtoffers met een serieus te nemen syndroom. Het tempo waarin het nieuwe inzicht zich verbreidde en de accenten die daarbij werden gelegd (wie verdient hulp, in welke vorm wordt hulp verleend?) waren in elk land anders.

Want wat blijkt? Zoveel landen, zoveel trauma’s. Elke land ging in de verwerking en de behandeling zijn eigen, lange en grillige weg. Voordat de psychiatrische aspecten eindelijk op de voorgrond traden, moest Europa eerst door een fase waarin alle aandacht en zorg uitging naar mensen die dat hadden ‘verdiend’. In de hiërarchie van slachtofferschap die overal in Europa meteen in 1945 ontstond, namen militairen en vooral verzetsstrijders een voorname plaats in. Te meer als het voormalig verzet zich meester had gemaakt van de politieke macht, zoals in Denemarken. Verder kon de pikorde sterk variëren, afhankelijk van de geschiedenis. In landen waar eerder ervaring was opgedaan met slachtoffers van de Eerste Wereldoorlog werkte dat in twee richtingen. Er bestond al een infrastructuur voor oud-strijderszorg. Tegelijk streefden overheden, door ervaring wijs, ernaar de kosten niet uit de hand te laten lopen.

Hulp was in deze periode een vorm van dankbetuiging en eerbewijs. Pas na jaren verschoof het perspectief en kwam er aandacht voor tot dan toe verwaarloosde categorieën getroffenen, zoals de Joden. In het begin vormden zij een haast eerloze groep: ze hadden geen verzet gepleegd, waren niet vervolgd vanwege politieke standpunten of iets anders waarmee roem was behaald. Maar langzaam werd de peilloze diepte van het door hen ondergane leed zichtbaarder. De psychiatrie ontdekte dat ‘KZ’ een ernstige ziekte was met onmiskenbaar lichamelijke aspecten. Artsen ontwikkelden therapieën en regeringen namen maatregelen om behandeling op grote schaal te organiseren en te financieren.

De politiek had terrein verloren aan de wetenschap, maar bleef dominant. De internationale politiek was eveneens een factor van belang. Neem het verdeelde ‘daderland’ Duitsland, in het hart van de Koude Oorlog. Daar lag de situatie wel heel gecompliceerd. Het was voor de Duitsers een toer zichzelf tot slachtoffers te maken. Daarnaast waren er nog allerlei andere taboes: in de DDR konden de uitgeteerde en vernederd uit Sovjetgevangenschap teruggekeerde militairen onmogelijk als slachtoffers van het stalinisme gelden. In West-Duitsland viel het juist moeilijk mensen die als communisten door de nazi’s waren vervolgd de hulp te geven die zij nodig hadden.

Deze goed verzorgde bundel is ondanks de beperkte focus mede een update van de oorlogshistoriografie van de diverse landen. Zo rekent Ralf Futselaar in zijn stuk over Denemarken even elegant als doeltreffend af met de mythe van de Deense heldhaftigheid. Impliciet maakt hij gehakt van de nonsens die enkele niet door kennis gehinderde Nederlandse auteurs over de dappere Denen hebben neergepend in de discussie over het Wilhelmina-boek van Nanda van der Zee (Anton van Hooff, onder anderen). Withuis en Mooij en hun medeauteurs maken het zichzelf met deze complexe materie heel wat lastiger, al vervalt het boek regelmatig in herhalingen en laten zij zich te veel hinderen door een overmaat aan kennis.

Dit artikel is exclusief voor abonnees

Begrijp het heden, begin bij het verleden: met HN Actueel lees je historische achtergronden bij het nieuws van nu. Je leest al voor €4,99 per maand.

Nieuwste berichten

De Gaulle tijdens een militaire parade in Straatsburg, 23 november 1961.
De Gaulle tijdens een militaire parade in Straatsburg, 23 november 1961.
Nieuws

De Franse atoomgrens lag bij Rotterdam

President Macron wil de Franse atoommacht eventueel inzetten om andere Europese landen te beschermen. In de jaren zeventig was Parijs bereid nucleair in te grijpen als de Russen voorbij Rotterdam zouden komen, schrijven onderzoekers. Maar het is niet zeker of Nederland daarvan afwist. In de Koude Oorlog hanteerde Frankrijk in zijn defensiebeleid de zogenoemde RDM-linie....

Lees meer
Karl Lueger: de vader van het rechtse populisme
Karl Lueger: de vader van het rechtse populisme
Artikel

Karl Lueger: de vader van het rechtse populisme

Als campagnevoerder, redenaar en antisemiet wees Karl Lueger de weg aan Adolf Hitler, die in Mein Kampf zijn bewondering voor de Weense burgemeester beschreef. Maar er waren ook grote tegenstellingen. Hoewel ze elkaar nooit hebben ontmoet, zal de naam van dr. Karl Lueger altijd verbonden blijven met die van Adolf Hitler. Toen Hitler in september...

Lees meer
Chris Stoffer (SGP), Joost Eerdmans (JA21) en Henk Vermeer (BBB) staan de pers te woord, 30 oktober 2026.
Chris Stoffer (SGP), Joost Eerdmans (JA21) en Henk Vermeer (BBB) staan de pers te woord, 30 oktober 2026.
Interview

De Zuiderzee is nooit gedempt in de ogen van rechtse politici

De partijleiders van JA21, SGP en BBB hebben alle drie een connectie met het Veluwse Harderwijk en komen daar graag voor uit. Historicus Eva Vriend is niet verbaasd: ‘Rechtse partijen zien visserijplaatsen nog altijd als het echte Nederland.’ Joost Eerdmans (JA21), Chris Stoffer (SGP) en Henk Vermeer (BBB) kunnen het kabinet aan een meerderheid helpen...

Lees meer
Eustatius van Boulogne op het tapijt van Bayeux
Eustatius van Boulogne op het tapijt van Bayeux
Artikel

Gaf een koningsmoordenaar opdracht voor het Tapijt van Bayeux?

Op het Tapijt van Bayeux speelt graaf Eustatius van Boulogne een heldenrol. Maar volgens de kronieken was hij een lafaard – of erger. Liet hij het borduurwerk maken om zijn naam te zuiveren? In het British Museum wordt momenteel het Tapijt van Bayeux tentoongesteld. Het is een van de belangrijkste bronnen over de Slag bij...

Lees meer
Loginmenu afsluiten