De titel van dit boek onder redactie van Jolande Withuis en Annet Mooij doet misschien vermoeden dat het gaat over verschillen tussen herinneringsculturen en de ‘nationale trauma’s’ die de Tweede Wereldoorlog teweeg heeft gebracht. Het raakt daar ook regelmatig aan, maar eigenlijk gaat het over geestelijk verwonde mensen. De trauma’s die de revue passeren zijn allereerst medisch van aard. Daarmee vormen de stukken in de bundel zwaardere en ook interessantere kost dan de culturen van herinnering, die al in tal van publicaties zijn vergeleken.
Er komt in deze bundel veel psychiatrische en psychologische wetenschap aan de orde. Dokters die zelf in een kamp hadden gezeten, werden opvallend genoeg pioniers in de geleidelijke erkenning van gedeporteerden als slachtoffers met een serieus te nemen syndroom. Het tempo waarin het nieuwe inzicht zich verbreidde en de accenten die daarbij werden gelegd (wie verdient hulp, in welke vorm wordt hulp verleend?) waren in elk land anders.
Want wat blijkt? Zoveel landen, zoveel trauma’s. Elke land ging in de verwerking en de behandeling zijn eigen, lange en grillige weg. Voordat de psychiatrische aspecten eindelijk op de voorgrond traden, moest Europa eerst door een fase waarin alle aandacht en zorg uitging naar mensen die dat hadden ‘verdiend’. In de hiërarchie van slachtofferschap die overal in Europa meteen in 1945 ontstond, namen militairen en vooral verzetsstrijders een voorname plaats in. Te meer als het voormalig verzet zich meester had gemaakt van de politieke macht, zoals in Denemarken. Verder kon de pikorde sterk variëren, afhankelijk van de geschiedenis. In landen waar eerder ervaring was opgedaan met slachtoffers van de Eerste Wereldoorlog werkte dat in twee richtingen. Er bestond al een infrastructuur voor oud-strijderszorg. Tegelijk streefden overheden, door ervaring wijs, ernaar de kosten niet uit de hand te laten lopen.
Hulp was in deze periode een vorm van dankbetuiging en eerbewijs. Pas na jaren verschoof het perspectief en kwam er aandacht voor tot dan toe verwaarloosde categorieën getroffenen, zoals de Joden. In het begin vormden zij een haast eerloze groep: ze hadden geen verzet gepleegd, waren niet vervolgd vanwege politieke standpunten of iets anders waarmee roem was behaald. Maar langzaam werd de peilloze diepte van het door hen ondergane leed zichtbaarder. De psychiatrie ontdekte dat ‘KZ’ een ernstige ziekte was met onmiskenbaar lichamelijke aspecten. Artsen ontwikkelden therapieën en regeringen namen maatregelen om behandeling op grote schaal te organiseren en te financieren.
De politiek had terrein verloren aan de wetenschap, maar bleef dominant. De internationale politiek was eveneens een factor van belang. Neem het verdeelde ‘daderland’ Duitsland, in het hart van de Koude Oorlog. Daar lag de situatie wel heel gecompliceerd. Het was voor de Duitsers een toer zichzelf tot slachtoffers te maken. Daarnaast waren er nog allerlei andere taboes: in de DDR konden de uitgeteerde en vernederd uit Sovjetgevangenschap teruggekeerde militairen onmogelijk als slachtoffers van het stalinisme gelden. In West-Duitsland viel het juist moeilijk mensen die als communisten door de nazi’s waren vervolgd de hulp te geven die zij nodig hadden.
Deze goed verzorgde bundel is ondanks de beperkte focus mede een update van de oorlogshistoriografie van de diverse landen. Zo rekent Ralf Futselaar in zijn stuk over Denemarken even elegant als doeltreffend af met de mythe van de Deense heldhaftigheid. Impliciet maakt hij gehakt van de nonsens die enkele niet door kennis gehinderde Nederlandse auteurs over de dappere Denen hebben neergepend in de discussie over het Wilhelmina-boek van Nanda van der Zee (Anton van Hooff, onder anderen). Withuis en Mooij en hun medeauteurs maken het zichzelf met deze complexe materie heel wat lastiger, al vervalt het boek regelmatig in herhalingen en laten zij zich te veel hinderen door een overmaat aan kennis.
