Home Jolande Withuis

Jolande Withuis

  • Gepubliceerd op: 28 april 2011
  • Laatste update 07 apr 2020
  • Auteur:
    Jolande Withuis

Mocht u denken, zoals velen met u, dat wij op 4 mei op de Dam exclusief de doden van de Tweede Wereldoorlog herdenken, dan is dat een vergissing. De herdenking bij het monument dat inderdaad voor hún nagedachtenis werd opgericht, is een ware hutspotherdenking gewor-den. In 1961 werden de gevallenen in Indonesië en Korea binnengesmokkeld; inmiddels her-denken we op 4 mei alle sedert 10 mei 1940 gesneuvelde burgers en militairen, inclusief ge-vallenen in vredesoperaties.

De inhoud van een herdenking is nooit een eenvoudige weerspiegeling van de histori-sche ervaring. Via een herdenking wordt betekenis gegeven aan het verleden. De impliciete boodschap van de hutspot op de Dam is dat de Tweede Wereldoorlog geen gebeurtenis is om op zichzelf te herdenken.
Die slonzigheid is niet nieuw. Over 4 en 5 mei is altijd geruzied. Meteen in 1946 moest Bevrijdingsdag wijken voor de zondagsrust. Vervolgens stelde minister-president Drees voor om het feest te combineren met Koninginnedag. In 1957 ontzegde hij in de Kamer communisten als vijanden van de vrijheid het recht om Bevrijdingsdag te vieren.

Aan de CPN gelieerde kampcomités als het Auschwitz Comité koppelden op hun beurt de kampherdenkingen in die Koude-Oorlogsjaren aan antikapitalistische politieke doeleinden. Tot voor kort misbruikte het eveneens communistische Comité Vrouwen van Ravensbrück de Nederlandse expositie in dat kamp om foto’s te vertonen van demonstraties in de jaren tachtig tegen de neutronenbom.

Dit alles tot verdriet van de kampoverlevenden die de herdenking zo zuiver mogelijk wilden houden. Hun devies was: we moeten onze doden herdenken, maar mogen niet namens hen spreken. We mogen niet suggereren dat zij voor vrede, tegen discriminatie, voor de grondwet of tegen het dragen van bont zouden zijn geweest. Wat de doden hadden gevonden van actuele kwesties weten we niet. Bovendien zijn die doden net zomin als de overlevenden een uniform collectief.

Helaas is de vroeger omstreden communistische praktijk om de herdenking te ‘actuali-seren’ tegenwoordig bon ton. Zelfs, of beter gezegd: juíst de overheid bepleit nu dat de plech-tigheid aansluit bij herkenbare thema’s en hedendaagse problemen, en liefst ook nog een sa-menbindend effect sorteert. De herdenking als remedie tegen multiculturele verdeeldheid.

Ik zie in al deze stichtelijke of zelfs onverhuld politieke benaderingen niets. Een ¬her¬denking is geen opbouwwerk. Er speelt bovendien een wezenlijk misverstand mee. De gefor-ceerde pogingen om de oorlog ‘herkenbaar’ te maken voor nieuwe Nederlanders en jonge generaties berusten op de gedachte dat mensen alleen maar betrokken kunnen zijn bij ervarin-gen die ze uit hun eigen leven kennen. Dat is gelukkig niet het geval. In plaats van de oorlog te reduceren tot hapklare brokjes herkenbaar leed zouden we mensen moeten aanspreken op hun vermogen tot empathie.

Herkenbaarheid en empathie staan op gespannen voet. Herkenbaarheid betekent dat vreemde ervaringen in jouw richting worden vertaald; empathie verloopt andersom. Empathie is het vermogen je te verplaatsen in de situatie, gevoelens of gedachten van een ander. Empa-thie impliceert dus dat je je inleeft in situaties die voor jou níét direct herkenbaar zijn.

Empathie vereist meer inspanning en emotionele intelligentie dan herkenning. Je kunt mensen tot die inspanning verleiden door hun bijvoorbeeld de oorlogslotgevallen van echte mensen voor te toveren, inclusief alle dilemma’s waarvoor mensen zich toen gesteld zagen. Steevast blijkt dat interesse op te roepen.

Empathie is niet hetzelfde als identificatie. Integendeel, het is weinig empathisch om je andermans verdriet toe te eigenen. Er is dan ook niets op tegen om te erkennen dat sommi-ge oorlogservaringen nooit echt voorstelbaar zijn. Pogingen om ervaringen als kampgevan-genschap, toekijken bij een ophanging, de onderduik of de selectie voor de gaskamer herken-baar te maken leiden al te gemakkelijk tot geschiedvervalsing of banalisering.
 

Dit artikel is exclusief voor abonnees

Dit artikel op Historischnieuwsblad.nl is alleen toegankelijk voor abonnees. Met liefde en zorg werken wij iedere dag weer aan de beste historische verhalen door toonaangevende historici. Steun ons door lid te worden voor maar €4,99 per maand, de eerste maand €1,99. Log in om als abonnee direct verder te kunnen lezen of sluit een abonnement af.

Nieuwste berichten

Ossietzky in het concentratiekamp, 1934.
Ossietzky in het concentratiekamp, 1934.
Artikel

Dissident ging liever naar het strafkamp dan op de vlucht

Net als Aleksej Navalny besloot de Duitse dissident Carl von Ossietzky zijn land niet te ontvluchten toen hij gevaar liep. Hij wist dat hij bovenaan de zwarte lijst van de nazi’s stond, maar bleef toch in Berlijn toen Hitler in 1933 de macht greep. ‘De opposant die over de grens vlucht, werpt al snel holle frasen zijn land in,’ meende hij. Die moed bekocht hij met de dood in een concentratiekamp.

Lees meer
Waffen SS'ers in Vught
Waffen SS'ers in Vught
Interview

‘Waffen-SS’ers dachten dat het verleden niet lang aan hen zou kleven’

Hoewel ze geen paspoort meer hebben, blijven veel Syriëgangers toch in Nederland. Ook in 1945 verloren mannen die zich bij de Duitsers hadden aangesloten hun Nederlanderschap. Maar de omgang met deze Waffen-SS’ers en de Syriëgangers verschilt volgens historicus Peter Romijn. ‘De huidige wetgeving draait om uitstoting, maar na de Tweede Wereldoorlog was ook sprake van re-integratie.’

Lees meer
Truman poseert met de Chicago Daily Tribune
Truman poseert met de Chicago Daily Tribune
Artikel

Een presidentskandidaat dump je niet zomaar

Terwijl Donald Trump en Joe Biden zich opmaken voor de verkiezingsstrijd, gaan er bij hun partijen stemmen op om alsnog voor een andere presidentskandidaat te kiezen. Maar het verleden leert dat het lastig is om een leidende kandidaat opzij te zetten.

Lees meer
Gaius spreekt het volk toe. Ets door Silvestre David Mirys, 1799.
Gaius spreekt het volk toe. Ets door Silvestre David Mirys, 1799.
Artikel

De populistische Gracchen beloofden gouden bergen

Populistische politici zijn van alle tijden. Na een mislukte carrière zag de Romein Tiberius Gracchus nog maar één uitweg: hij werd een volkstribuun die het volk beloofde wat het wilde horen. Of zijn plannen uitvoerbaar waren, deed er niet toe. Het ging hem om de macht. En dat gold ook voor zijn broer en opvolger Gaius.

Lees meer