‘Alles in de staat, niets tegen de staat, niets buiten de staat.’ Zo beschrijft Benito Mussolini zijn politieke opvattingen aan het begin van de jaren twintig. Hij leidt fascistisch Italië en is een groot voorstander van een alomvattende staat. En hij is niet de enige. In verschillende Europese landen krijgen in de twintigste eeuw dictators voet aan de grond. Via repressie door het leger en controle door de geheime dienst weten totalitaire regimes deze landen in hun greep te houden.
Er ontstaat een leiderschapscultus, het staatshoofd ontwikkelt een eigen verhaal. Zo grijpt Mussolini terug op de gloriedagen van het Romeinse Rijk en speelt Stalin de held van de revolutie, die Rusland heeft verlost van de tsaren. De leider wordt gepresenteerd als de Messias, die niet is weg te denken uit het leven van de burger. Die indoctrinatie begint al bij de jeugd en houdt nooit op: Mao’s ‘Rode Boekje’ – met citaten van de grote leider – is tijdens de Culturele Revolutie verplichte kost op alle Chinese scholen. Zelfs tijdens het winkelen kijken totalitaire leiders vanuit de etalage toe. In Oost-Duitsland bijvoorbeeld zijn de schappen in de winkels leeg, maar hangt er altijd een portret van partijleider Erich Honecker.
In een totalitair geregeerd land moet de bevolking de leider dankbaar zijn. Hij heeft immers gezorgd dat er een nieuwe Autobahn is gekomen of dat het volk is ‘bevrijd’ van een voorgaand regime. Voortdurend onderstreept de staat de grote kwaliteiten van de leider. De burger wordt bij de verplichte verering een handje geholpen; de propagandamachine van de totalitaire staat draait overuren. En dat mag wat kosten. In het Derde Rijk moet een megalomane tentoonstelling duidelijk maken wat Hitler de afgelopen vier jaar bereikt heeft, mocht iemand dat ontgaan zijn. Mussolini laat in 1942 zelfs een complete wijk aanleggen om twintig jaar fascisme te vieren, uiteraard in Romeinse bouwstijl.
Zo stralen de dictators uit dat ze hard op weg zijn hun volk te bevrijden, maatschappelijke harmonie te bewerkstelligen en materiële overvloed te bereiken. Wie dit in twijfel trekt, denkt door het machtsvertoon wel twee keer na voor hij die mening kenbaar maakt. Want de leider kijkt altijd mee en houdt niet van tegenspraak.
Historisch Nieuwsblad organiseert op 6 februari een collegedag over totalitarisme. Een interview met een van de vier sprekers, Marc Jansen, is te lezen op p. 15. Meer details over deze collegedag staan op p. 17 of www.historischnieuwsblad.nl/totalitarisme.
IN BEELD: totalitarisme
In de eerste helft van de twintigste eeuw steken totalitaire regimes de kop op. Propaganda en repressie worden ingezet om de burgers te indoctrineren. Aan het hoofd van een totalitair bewind staat steevast een Grote Leider, die aanbeden dient te worden.
Actueel
Metereologen ruziën over D-Day in film ‘Pressure’
In Florence waren niet de huizen, maar de huwelijken onbetaalbaar
Nieuwbouwwijken op Romeinse ruïnes: hoe kunnen we erfgoed bewaren?
Is Bulgarije pro-Russisch? Deze premier wilde van zijn land de zestiende Sovjet-staat maken
Nieuwste berichten
Metereologen ruziën over D-Day in film ‘Pressure’
Weersvoorspelling een saai onderwerp? Niet als het verloop van een oorlog ervan afhangt. Het op feiten gebaseerde Pressure toont de hoogoplopende ruzie tussen geallieerde meteorologen over de verwachting voor D-Day. Bedolven onder tegenstrijdige adviezen moet opperbevelhebber Dwight Eisenhower beslissen over de invasiedatum. Als D-Day een maand eerder was gepland, waren meteorologen het volstrekt met elkaar...
In Florence waren niet de huizen, maar de huwelijken onbetaalbaar
Wie een woning wil, moet vaak overbieden: twee derde van de huizen in Nederland wordt boven de vraagprijs verkocht. In de Renaissance hadden Florentijnen ook last van overbiedingsgekte: doordat rijke families de prijs opdreven, ontstond er ‘bruidsschatsinflatie’, vertelt historicus Marlisa den Hartog. ‘Bruidsschatten werden een financiële markt op zich.’ Hoe zag de vijftiende-eeuwse Italiaanse huwelijksmarkt...
Nieuwbouwwijken op Romeinse ruïnes: hoe kunnen we erfgoed bewaren?
Bij archeologische opgravingen in Nijmegen is het grootste Romeinse badhuiscomplex in Nederland ontdekt. Maar op de plek van de opgraving wordt binnenkort een nieuwe woonwijk gebouwd. Hoogleraar Monique van den Dries legt uit hoe archeologen en projectontwikkelaars elkaar kunnen helpen om Nederlands erfgoed zichtbaar te bewaren. Over een paar jaar staat het Nijmeegse Waalfront vol...
Is Bulgarije pro-Russisch? Deze premier wilde van zijn land de zestiende Sovjet-staat maken
De kersverse Bulgaarse premier Roemen Radev zou pro-Russisch zijn; net als zijn voorganger Todor Zhivkov wijst hij graag op het Russische bevrijdingsverhaal van 1878. Die vroegere premier was zo loyaal aan het Kremlin, dat hij de Bulgaarse soevereiniteit inzette in onderhandelingen met Moskou. Zhivkovs pro-Russische koers botste met de ideeën van zijn dochter, die juist...
