Ik wilde een column schrijven over de vraag wat rationaliteit is in de geschiedenis. Op sociale media werd de dagen ervoor (ik schrijf dit op 24 februari, de dag van de Russische invasie), driftig gespeculeerd of Poetin nog wel alle melkflessen in z’n karretje had staan. Dat hij nu volstrekt irrationeel bezig was. En dat hij alle diplomatieke en strategische logica liet varen. Daar ga ik zo ook iets over zeggen.
Maar alle academische analyses werden van tafel geveegd door mijn oudste dochter (14) die met TikTok-filmpjes kwam aanzetten en vroeg: ‘Wordt het oorlog en moeten meisjes ook vechten?’ Mijn zoontje van negen voegde daaraan toe: ‘Hoe erg is het als er een atoombom op Utrecht valt?’ Wat zeg je dan? Dat Poetin niet irrationeel is, maar rationeel en heus geen Derde Wereldoorlog wil? En dat wij ook niet in paniek moeten schieten, maar moeten accepteren dat dit de realiteit is en moeten nadenken over sancties en toekomstige arrangementen?
Eerst ben ik tegen mijn historische instincten ingegaan en heb ik stelliger dan ik het voel aan mijn kinderen uitgelegd dat er echt geen grote oorlog komt, en dat Poetin echt niet in Utrecht is geïnteresseerd. Daarna zijn we met collega’s een lesbrief gaan schrijven voor het primair en middelbaar onderwijs, om de schok van de invasie iets meer in een historische context te plaatsen.
En nu kom ik terug op de vraag naar Poetins rationaliteit. Zoals een collega terecht opmerkte: het tegenovergestelde van rationeel is niet per se irrationeel, maar emotioneel. Poetin wordt niet door ‘epistemische rationaliteit’ geleid, evenmin door ‘instrumentele rationaliteit’, maar door wat de econoom Bryan Caplan in 2001 aanduidde als ‘rationele irrationaliteit’. Poetin laat zich leiden door een radicale ideologie, gebouwd op welhaast religieuze overtuigingen dat het aan hem is om de Russische imperiale droom van een heilige natie te verwerkelijken. Epistemische rationaliteit betekent dat je nog streeft naar een feitelijk onderbouwde vorm van argumenteren, naar objectiveerbare waarheidsvinding. Instrumentele rationaliteit betekent dat je middelen inzet die precies geschikt zijn om je doel te bereiken.
Maar noch het eerste, noch het tweede is hier aan de orde. Want de feiten van Poetin kloppen niet en de vraag is of zijn middelen effectief zijn voor zijn einddoel. Dat boeit hem alleen helemaal niet. Rationele irrationaliteit betekent dat je je zodanig aan je eigen overtuigingen hebt vastgeklampt dat die deel zijn geworden van je identiteit, dat je er zo emotioneel in zit dat je niet meer open kunt staan voor tegenbewijs. En dat je dan alleen nog maar doet wat die overtuigingen dicteren: Oekraïne offeren aan je ideaal van die heilige Russische natie.
Omdat Poetin verder geen heilige gevoelens koestert voor Utrecht, zal er dus geen bom op Utrecht vallen binnenkort. Maar aan die logica hebben de kinderen en de mensen in Oekraïne nu helemaal niets.
