• Inloggen
  • Shop
  • Winkelmand
  • Log in

    Wachtwoord vergeten?

    Account aanmaken
    Historisch Nieuwsblad 6/2011

    Friesland rukte aan de kluisters

    Door: Hans Schoots
    Friesland was in de negentiende eeuw de armste provincie van Nederland. Het socialisme viel er dan ook op vruchtbare bodem, met Ferdinand Domela Nieuwenhuis en Pieter Jelles Troelstra als de bekendste voorvechters. Toch slaagden zij er nooit in de grote revolutie te bewerkstelligen. Een verslaggever van de liberale Nieuwe Rotterdamsche Courant was geschokt toen hij in de Friese venen het hutje van een 70-jarige, alleenwonende vrouw bezocht. Ze kon er niet rechtop in staan en sliep ook ’s winters op de koude grond. Dankzij het armbestuur had ze sinds kort een deken. De vrouw woonde nog lang niet het slechtst van alle veenbewoners: ook doodgewone holen in de grond kwamen als woonruimte voor.

    In de jaren tachtig en negentig van de negentiende eeuw heerste op het Nederlandse platteland een diepe economische crisis. De omstandigheden voor de arbeiders in de steden stemden ook niet vrolijk, maar op het land was de toestand een slag beroerder. Wie in de veengebieden van het noorden werkte, vooral die in de Friese zuidoosthoek, had het bijzonder slecht getroffen.
     

    Een 70-jarige vrouw kon niet rechtop staan in haar hutje en sliep ook ’s winters op de koude grond

    De vaste werklieden in de venen waren nog geluksvogels vergeleken bij de losse seizoenswerkers. Zij hadden tenminste een regelmatig inkomen, hoe mager ook. Daar stond tegenover dat ze bijna horig waren aan de veenbaas, die tevens de verhuurder van hun huisjes was en de eigenaar van de winkel waar ze verplicht waren te kopen – de zogeheten gedwongen winkelnering. De baas kon alles administratief verrekenen en vaak zagen zijn arbeiders geen cent in contanten.

    Een deel van hun kleding bestond uit vermaakte meelzakken. Ze aten aardappelen, roggebrood, rijst en gort, en wanneer het meezat op zondag groente. Vlees, vis en fruit waren onbereikbaar. In feite was het hele gezin in dienst. De jongens werkten mee vanaf hun tiende en de meisjes vanaf hun twaalfde, al waren werkende kinderen van acht of negen, ondanks de wet op de kinderarbeid van 1874, geen uitzondering. In drukke perioden werkten vaste arbeiders 16 tot 18 uur per dag, in rustige 12. Een van de gevolgen van dit alles: de helft van de bevolking was analfabeet. De tekst loopt door onder de afbeelding.

    in Den Haag demonstreren 80.000 socialisten voor ontwapening en medezeggenschap. De Friezen lopen voorop.

    Losse arbeiders hadden het slechter, al stegen hun kansen met de grootte van hun gezin, dat immers meewerkte. Alles bij elkaar was in de venen een week of tien per jaar los werk te vinden, in slechte tijden zelfs dat niet. Verder waren losse werklui afhankelijk van de armenzorg. Een deel van hen mocht aan de slag in de werkverschaffing, die wat meer opleverde, zij het onder extreem slechte arbeidsomstandigheden. Werkverschaffing betekende vaak ‘vlasbraken’: in een hok slaan op gedroogd vlas, waardoor zoveel stof vrijkwam dat velen er kapotte longen aan overhielden. Of het was ‘stenen kloppen’: grote stenen in stukjes slaan voor de wegenaanleg, eveneens met schadelijke uitwerking op de luchtwegen.

    Een arbeidersaanvoerder riep eens over degenen die tot deze ‘vernederende mensonterende arbeid’ opdracht gaven: ‘Gooit ze dan liever met die keien de hersens in.’ Hij werd veroordeeld tot anderhalf jaar gevangenis, ondanks de inspanningen van zijn jonge advocaat Pieter Jelles Troelstra, de latere leider van de Sociaal-Democratische Arbeiderspartij (SDAP), die vanuit Leeuwarden in de hele provincie activisten verdedigde.
     

    De meeste caféhouders en zaalverhuurders weigerden onder druk van de politie vergaderruimte beschikbaar te stellen

    Friesland had toen al een lange stakingstraditie, vooral onder de veenwerkers in de zuidoosthoek. Een staatscommissie berichtte dat daar werd gestaakt ‘sinds onheugelijke tijden’. Al in 1810 werd er een werkonderbreking genoteerd en tot 1887 volgden er niet minder dan 76: bijna elk jaar één. In de daaropvolgende jaren werden het er alleen maar meer. Meestal hadden ze te maken met loonkwesties.

    De landarbeiders rukten aan de kluisters, maar socialistische ideeën waren voorlopig meer wat voor een kleine kring goedgeschoolde ambachtslieden in de stad. In het jaar 1869 was in Amsterdam een plaatselijke afdeling opgericht van de roemruchte Eerste Internationale, het in vele landen vertegenwoordigde werkliedenverbond met Karl Marx, de auteur van het Communistisch Manifest, en Mikhail Bakoenin, een anarchist uit Rusland, als toonaangevende figuren. Na Amsterdam volgden spoedig afdelingen van de Internationale in Den Haag, Rotterdam en Utrecht.
      De tekst loopt door onder de afbeelding.
    De inspectie van arbeidershuisjes.

    Er kwam ook een afdeling in Sneek. In dit Friese stadje werden direct meer dan veertig typografen, edelsmeden, timmerlieden en meubelmakers lid. Waarom uitgerekend in Friesland? Een flinke dosis toeval zal er wel bij hebben gezeten. Zulke ambachtslieden kon je ook in andere Nederlandse steden vinden.

    Hoewel de Friezen soms een koppige, onverzettelijke, misschien zelfs fanatieke volksaard wordt toegeschreven, waren de Friese internationalisten overwegend gematigd. Ze laveerden tussen sociaal liberalisme en socialisme, en beperkten zich voornamelijk tot vakorganisatie en pleidooien voor uitbreiding van het kiesrecht. Toch waren hun bijeenkomsten in kroegen en schuren genoeg om de burgerij schrik aan te jagen. De woordvoerders kregen nergens nog werk en zagen zich gedwongen Friesland te verlaten.
     

    Bruinsma’s vrouw had tot een uur voor de bevalling in de turf gewerkt

    Wilt u meer geschiedenisverhalen lezen?

    Ontdek de duizenden verhalen die we voor onze abonnees beschikbaar stellen, lees de nieuwste artikelen uit Historisch Nieuwsblad en ontvang iedere week leestips van de redactie in uw mailbox. Met Historisch Nieuwsblad Online krijgt u altijd de juiste historische context om het nieuws van nu te begrijpen.
    Registreer nu en lees de eerste maand voor slechts 1 euro!

    Al abonnee? Log dan in en lees direct alle geschiedenisverhalen online. Heeft u nog geen account of is uw emailadres niet bij ons geregistreerd? Lees dan hier hoe u verder kunt lezen.

    Word lidInloggen