Frank Westerman: ‘Pooldieren zijn een spiegel’

In 1596 vertrok Willem Barentsz uit Nederland op zoek naar een noordelijke route naar Azië, maar hij strandde in het ijs rond Nova Zembla. Zijn bemanning werd daar 54 keer aangevallen door ijsberen, schreef hij in zijn reisverslag. Journalist Frank Westerman koppelt in zijn boek Zeven dieren bijten terug de hedendaagse natuur aan zeven pooldieren die Barentsz op zijn reis tegenkwam. Via de narwal en de paling neemt hij de lezer mee van Terschelling tot ver voorbij de Noordpool. 

Waarom neemt u het scheepsjournaal van Willem Barentsz als vertrekpunt?  

‘Barentsz zocht in de zestiende eeuw een route bovenlangs Siberië. Zijn reis is gestrand in het ijs, maar het is een van de meest epische reisverhalen van Nederland. Het reisjournaal dat in 1598 verscheen werd meteen een bestseller. De vaarroute ligt door klimaatverandering nu wel open, als een Arctische Zijderoute. Wij als mensen hebben dus de wereldkaart veranderd. Barentsz’ scheepsjournaal is al heel vaak bewerkt, maar nog nooit vanuit het perspectief van de pooldieren. Dat vond ik een mooie invalshoek om uit te werken.’ 

Kunnen we iets leren van deze pooldieren?  

‘Qua vertelvorm heb ik gekozen voor wat ze in de Middeleeuwen een ‘bestiarium’ noemden: een handboek over dieren. Het mooie daarvan is dat dieren daarin spiegels voor mensen zijn, dat is echt de kracht van de menselijke verbeelding. Per dier licht ik daarom een van de onhebbelijkheden van onze eigen soort uit. De rondtrekkende rendieren staan bijvoorbeeld voor menselijke migratie. En de koningskrab is een invasieve exoot, net zoals Willem Barentsz en zijn mannen invasieve exoten waren in het poolgebied.’ 

Hoe keken mensen in Barentsz’ tijd naar dieren?  

‘In 1595 was er in Leiden een beroemd proces waarbij een hond die een jongetje had doodgebeten, werd veroordeeld tot de galg. Zijn tuigje werd ook verbeurd verklaard. De hond moest zelfs aan de galg blijven hangen ter afschrikking van andere honden. De rechters en de schout van Leiden benaderden de hond dus echt als een tweevoeter: een menselijke misdadiger. Vergelijk dat met de muitende matrozen die Willem Barentsz aan boord van zijn schip ook aan de galg liet hangen. Mensen en dieren werden hetzelfde behandeld.’ 

Wat is uw favoriete historische anekdote over de pooldieren?  

‘Ik vind het heel bijzonder dat mensen geloofden dat rotganzen in Schotland uit de peulen van de ganzenboom zouden groeien. Willem Barentsz en zijn matrozen dwaalden tijdens hun tocht over het ijs, en zo ontdekten ze dat rotganzen op Spitsbergen hun eieren legden. Dus Willem Barentsz ontdekte niet alleen Spitsbergen, hij loste ook het mysterie van de rotganzen op.’