Economische sancties tegen landen werken zelden. Dat komt door de eenzijdigheid van de maatregel, zo betoogt historicus Nicholas Mulder in zijn boek The Economic Weapon. Getroffen landen laten zich namelijk nooit alleen door economische overwegingen leiden, maar ook door politieke en ideologische opvattingen, die daar haaks op kunnen staan.
Na de Eerste Wereldoorlog zocht de pas opgerichte Volkenbond een manier om landen zonder oorlog in het gareel te dwingen. Zo ontstond ‘het economische wapen’. Dat was tijdens de oorlog ingezet tegen Duitsland en de bond hoopte dat de honger die het toen had veroorzaakt afschrikwekkend werkte. Economische sancties werden ook ingesteld tegen de bolsjewieken die in Rusland de macht hadden gegrepen. De aanname was dat de ellende die daardoor ontstond het communisme minder aantrekkelijk zou maken. Dat leidde in het Westen tot veel discussie. Critici vonden dat sancties de oorlog uitbreidden tot vrouwen en kinderen. Voorstanders wezen erop dat ze op deze manier veel minder dienstplichtigen hoefden in te zetten. De Russen op hun beurt probeerden een andere vorm van economische pressie: ze trachtten Europese arbeiders in cruciale sectoren op te stoken tegen hun ‘klassenvijanden’.
Uiteindelijk werd de handel geleidelijk hervat, al hielden de westerse leiders nog een tijd vol dat dit geen onderhandelingen met de Russische leiders betekende. De dubbele houding was ook niet zonder eigenbelang: Europa had graan uit Rusland nodig. Niet lang daarna hielpen westerse landen de bolsjewieken demonstratief tijdens een hongersnood om de superioriteit van het kapitalisme te benadrukken.
Dit artikel is exclusief voor abonnees
Critici vonden dat sancties de oorlog uitbreidden tot vrouwen en kinderen
The Economic Weapon laat zien hoe landen de afgelopen honderd jaar steeds vaker naar economische sancties grepen om andere staten te dwingen. Deze maatregel is met de komst van nucleaire wapens nog aantrekkelijker geworden. In 2015 gold tegen een derde van alle landen een of andere sanctie. Vooral de VS leggen vaak economische straffen op. Maar volgens Mulder werken die meestal niet en zou economische hulp in veel gevallen effectiever zijn.
Averechts effect
In de jaren twintig wist de Volkenbond twee keer een conflict op de Balkan te smoren door met sancties te dreigen. Maar na de Grote Depressie werkte dat niet meer. Nationalistische bewegingen stuurden aan op autarkie om minder kwetsbaar te zijn voor sancties. De dreigementen van de bond versnelden die opstelling in de jaren daarop alleen maar. Nazi-Duitsland en het Japanse Keizerrijk zorgden dat ze hun vitale belangen veiligstelden, bijvoorbeeld door voorraden olie en graan aan te leggen. Volgens Mulder laat dat zien dat sancties op den duur hun effect verliezen.
