Deze verkiezingen volgden op jaren van onrust in Heusden en omliggende dorpen, zegt historicus Joost Rosendaal (Radboud Universiteit). Er waren economische problemen en Heusden lag in een grensgebied. ‘Het hoorde bij het gewest Holland, het meest bevoorrechte deel van het land, waar protestanten dominant waren. Maar iets verderop lag Brabant, een katholiek gebied dat juist achtergesteld werd. Zelfs de Hollandse inwoners van de streek zagen dat het niet eerlijk was zoals de zaken in de Republiek waren geregeld. Bovendien wisten ze dat er sprake was van corruptie en daarom eisten ze openheid over de publieke financiën.’
Dit artikel is exclusief voor abonnees
De patriotten – verlichte revolutionairen die de stadhouder weg wilden hebben – kwamen in Heusden met het plan vertegenwoordigers te kiezen die het gemeentebestuur zouden controleren. En zo gebeurde het, in januari 1787. ‘Baanbrekend was dat ook katholieken konden worden verkozen,’ zegt Rosendaal. Die waren normaal gesproken uitgesloten van het openbaar bestuur. ‘Maar nu kozen ze een nieuw bestuursorgaan met voor de helft katholieken.’
Bestuurders van Holland vonden de verkiezingen te ver gaan en draaiden de uitkomst tijdelijk terug. ‘Maar al snel kwamen er plannen om ook in andere steden vertegenwoordigers te laten kiezen,’ zegt Rosendaal. ‘In Heusden konden de vertegenwoordigers alsnog hun werk doen. En als ze de kans hadden gekregen, hadden de patriotten in Heusden vermoedelijk ook de burgemeester en de schepenen laten kiezen.’
Maar die kans kwam er niet. De Pruisische koning Frederik Willem II, de zwager van de stadhouder, stuurde zijn leger om een einde te maken aan de revolutionaire veranderingen. Heusden en de Republiek gingen weer even terug naar het oude normaal. Maar op de lange termijn zou het idee van gekozen gemeentevertegenwoordigers blijvend blijken.
