Home De blokkade van Leningrad

De blokkade van Leningrad

  • Gepubliceerd op: 31 januari 2012
  • Laatste update 25 mei 2023
  • Auteur:
    Jolande Withuis
  • 3 minuten leestijd

Negenhonderd dagen, van september 1941 tot januari 1944, duurde het beleg van Leningrad, en 900 Days heet ook de prachtige film die de Nederlandse documentairemaakster Jessica Gorter maakte over dat beleg. Ze won er eind november de eerste prijs mee op het International Documentary Festival Amsterdam (IDFA) en vervolgens ook bij het ArtDocFest in Moskou, wat gezien de kwaliteit niet verbaast, maar gezien de strekking opzienbarend mag heten.

De 3 miljoen inwoners van Leningrad zaten als ratten in de val toen de Duitsers een blokkade rond de stad legden. Ze moesten het zien te redden zonder eten, drinkwater en brandstof, bij temperaturen ver beneden nul, en niemand wist hoe lang dit zou gaan duren. De mensen aten hun huisdieren, schoenzolen, lijm. Toen de stad weer openging was een miljoen inwoners omgekomen. Het was al die jaren een groot probleem geweest om al die dode lichamen ergens kwijt te raken.

In eerste instantie werd deze ramp in de voormalige Sovjet-Unie niet herdacht. Zoals dat bij ons in de CPN het geval was met communisten die een concentratiekamp hadden overleefd, werden degenen die een positieve rol hadden gespeeld in de overlevingsstrijd door de leiding gewantrouwd. Daar kwam nog bij dat de stad voor een deel de prijs had betaald van de vooroorlogse zuiveringen en van inschattingsfouten van de Russische militaire leiding. Stalin voerde na de overwinning dan ook een extra zuivering uit onder de Leningraders.

Vanaf ongeveer 1960, in de Chroesjtsjov-tijd, werd het beleg ingepast in de heroïsche cultus van de Grote Vaderlandse Oorlog. In de beelden die Gorter toont van de jaarlijkse parade ter ere van de overwinning op het nazisme zien we oude mannen en vrouwen uit Leningrad meemarcheren, in uniform, de borst vooruit en volgehangen met medailles.

Maar ook een epos ontkent de realiteit. Een heldendicht bezingt eensgezindheid, vastberadenheid, opoffering en een bevolking die overtuigd was van de noodzaak van het lijden. Dat was allemaal maar zeer ten dele het geval. Er waren opstanden, onderlinge strijd en zwarte handel. Het misverstand dat in een noodsituatie solidariteit, dapperheid en integriteit als vanzelf opbloeien heeft ook ons beeld van de concentratiekampen lang vervalst.

De documentaire beschrijft het beleg indirect, via de uiteenlopende en vaak onverenigbare herinneringen van enkele overlevenden aan onvoorstelbare ellende. 900 Days is voor historici leerzaam, omdat Gorter en passant zowel de noodzaak als de valkuil van oral history illustreert. De noodzaak om het glimmende nationale verhaal te ontmaskeren. De valkuil omdat de herinneringen van de slachtoffers onderling en zelfs in zichzelf tegenstrijdig zijn. Voor de een is Stalin een held, voor de ander een misdadiger.

Psychologisch is het voor slachtoffers van een ramp noodzakelijk om een verklaring te vinden, een sluitende reconstructie van het hoe en waarom. In dit geval is die noodzaak nog urgenter, omdat het beleg de Leningraders echt is overkomen: er lag generlei eigen beslissing aan ten grondslag.
Maar juist het mentale levensbelang van zo’n interpretatie maakt dat mensen eraan vasthouden, soms tegen alle historische feiten in. Bij Gorter zien we dat gebeuren in de – benauwend dichtbij gefilmde – confrontatie van de uiteenlopende geschiedverhalen, waarbij overlevenden elkaar keihard afkappen.

Wat mij betreft de ontroerendste getuige is een hoogbejaarde, vereenzaamde vrouw met een lief gezicht en de treffende voornaam Lenina, een schilderes. Haar moeder zei na de dood van haar zusje: ‘Nu heb ik niets meer om voor te leven.’ ‘En ik dan?’ had Lenina gevraagd. Ze lag later zes dagen met het dode lichaam van haar moeder in bed. Lenina toont een schilderij waarop ze het verschrikkelijke moment heeft uitgebeeld dat ze haar kat moest opeten. Er zijn in Leningrad ook mensen gegeten.

Dit artikel is exclusief voor abonnees

Dit artikel op Historischnieuwsblad.nl is alleen toegankelijk voor abonnees. Met liefde en zorg werken wij iedere dag weer aan de beste historische verhalen door toonaangevende historici. Steun ons door lid te worden voor maar €4,99 per maand, de eerste maand €1,99. Log in om als abonnee direct verder te kunnen lezen of sluit een abonnement af.

Nieuwste berichten

Ossietzky in het concentratiekamp, 1934.
Ossietzky in het concentratiekamp, 1934.
Artikel

Dissident ging liever naar het strafkamp dan op de vlucht

Net als Aleksej Navalny besloot de Duitse dissident Carl von Ossietzky zijn land niet te ontvluchten toen hij gevaar liep. Hij wist dat hij bovenaan de zwarte lijst van de nazi’s stond, maar bleef toch in Berlijn toen Hitler in 1933 de macht greep. ‘De opposant die over de grens vlucht, werpt al snel holle frasen zijn land in,’ meende hij. Die moed bekocht hij met de dood in een concentratiekamp.

Lees meer
Waffen SS'ers in Vught
Waffen SS'ers in Vught
Interview

‘Waffen-SS’ers dachten dat het verleden niet lang aan hen zou kleven’

Hoewel ze geen paspoort meer hebben, blijven veel Syriëgangers toch in Nederland. Ook in 1945 verloren mannen die zich bij de Duitsers hadden aangesloten hun Nederlanderschap. Maar de omgang met deze Waffen-SS’ers en de Syriëgangers verschilt volgens historicus Peter Romijn. ‘De huidige wetgeving draait om uitstoting, maar na de Tweede Wereldoorlog was ook sprake van re-integratie.’

Lees meer
Truman poseert met de Chicago Daily Tribune
Truman poseert met de Chicago Daily Tribune
Artikel

Een presidentskandidaat dump je niet zomaar

Terwijl Donald Trump en Joe Biden zich opmaken voor de verkiezingsstrijd, gaan er bij hun partijen stemmen op om alsnog voor een andere presidentskandidaat te kiezen. Maar het verleden leert dat het lastig is om een leidende kandidaat opzij te zetten.

Lees meer
Gaius spreekt het volk toe. Ets door Silvestre David Mirys, 1799.
Gaius spreekt het volk toe. Ets door Silvestre David Mirys, 1799.
Artikel

De populistische Gracchen beloofden gouden bergen

Populistische politici zijn van alle tijden. Na een mislukte carrière zag de Romein Tiberius Gracchus nog maar één uitweg: hij werd een volkstribuun die het volk beloofde wat het wilde horen. Of zijn plannen uitvoerbaar waren, deed er niet toe. Het ging hem om de macht. En dat gold ook voor zijn broer en opvolger Gaius.

Lees meer