Telkens weer weten de Duitse uitgevers ons te verblijden met fraaie, leerzame en zelfs amusante boekwerken. Degelijk en doorwrocht is de studie naar het economische imperium van de nazivakbond Deutsche Arbeitsfront (DAF), beklemmend is de analyse van afgeluisterde gesprekken van Wehrmacht-soldaten en verhelderend en onderhoudend is een schitterend uitgevoerd lees- en kijkboek over de Duitse geschiedenis, politiek en cultuur.
Over grote bedrijven in nazi-Duitsland zijn al verschillende interessante werken verschenen, recent nog een diepgravende studie naar het imperium van de familie Quandt. Veel minder is er bekend over de economische activiteiten van de NSDAP en de vakbond DAF. Afgezien van het onderzoek van Hans Mommsen naar Volkswagen is dit nog vrijwel onontgonnen terrein.
Na de machtsovername van Adolf Hitler werden de bestaande vakbonden verboden en nam de DAF niet alleen het kapitaal, maar ook tal van bestaande organisaties en bedrijven over. Het ging onder meer om uitgeverijen, woningbouwcoöperaties, banken en zorgverzekeraars. De DAF ontplooide ook zelf initiatieven, waaronder een reisorganisatie, tractorfabrieken en natuurlijk de Volkswagen-fabriek, op dat moment de grootste autofabriek ter wereld.
Dit artikel is exclusief voor abonnees
Hachtmann gaat in op de vraag of de DAF zich liet leiden door ideologie of door economische (winst)motieven. Ideologie speelde inderdaad een grote rol. Samen met zusterorganisatie Kraft durch Freude (KdF) was de DAF er namelijk op uit om consumptieartikelen binnen het bereik van de arbeiders te brengen. Zo bouwde de DAF een eigen vloot van cruiseschepen voor de spotgoedkope vakantiereizen van KdF.
De pretenties waren vaak groter dan de werkelijke prestaties. Ook de zogenoemde volksproducten waren voor de arbeiders nog steeds te kostbaar. Zelfs de populaire Volksempfänger, een radiotoestel, was aan de dure kant. Dat gold nog meer voor de vakantiereizen en de voor arbeiders onbetaalbare Volkswagen.
Dit boek is verplichte kost voor iedereen die geïnteresseerd is in het Derde Rijk en de geschiedenis van de Volksgemeinschaft in het bijzonder.
Kameraden van Felix Römer is een schokkend boek. Het is de analyse van tienduizenden bladzijden met ondervragingen van en afgeluisterde gesprekken tussen Duitse soldaten in Amerikaanse krijgsgevangenschap.
Bij brieven, interviews, memoires en dagboeken is er altijd sprake van (zelf)censuur, verfraaiing en verdraaiing. Ook naoorlogse verhalen zijn niet heel betrouwbaar; Römer vertelt uit eigen ervaring hoe veteranen hun verhaal afstemmen op het publiek en daarbij voortdurend zelfcensuur toepassen. Tal van bronnen moeten dus met een flinke korrel zout worden genomen of zijn ronduit onbetrouwbaar.
Daarvan is bij deze afgeluisterde gesprekken – voornamelijk uit de jaren 1944-1945 – veel minder sprake. De soldaten in het kamp Fort Hunt in de bossen bij Washington waanden zich onbespied en verkeerden onder ‘kameraden’. Daarom spraken zij vrijuit. Bijkomend voordeel: de gebeurtenissen lagen nog maar net achter hen.
Deze factoren maken deze afluisterberichten tot een in alle opzichten volstrekt unieke bron. Of, zoals de auteur het formuleert: ‘Hier zien we de Wehrmacht en de Tweede Wereldoorlog door de ogen van de soldaten.’ De gesprekken en verhoren zijn ontluisterend voor de reputatie van de Wehrmacht.
Het boek is thematisch geordend en de verschillende hoofdstukken bevatten uniek en belangrijk materiaal. Aan de orde komen onder meer de mate van ideologisering, de inschatting van het verloop van de oorlog, waaronder het effect van de bombardementen en het geloof in de Wunderwaffen, de rol van leidinggevenden, het vechten en de frontervaring, en natuurlijk de oorlogsmisdaden en de Holocaust.
Enkele jaren geleden kwam Soldaten uit, dat voornamelijk gebaseerd was op Brits afluistermateriaal. De conclusie van dat boek was provocerend: ideologie zou in de Wehrmacht geen enkele rol hebben gespeeld. Die gevolgtrekking is in Kameraden heel wat genuanceerder. Wanneer de leidinggevenden ideologie belangrijk vonden, lieten de manschappen zich gemakkelijker tot misdaden verleiden. Bepaalde omstandigheden – groepsdruk, angst, chaos aan het front – kunnen van ‘gewone mannen’ misdadigers maken, en ideologie is wel degelijk een van die beslissende omstandigheden.
Anders dan de Britten hielden de Amerikanen een biografisch profiel van hun gevangenen bij. Daarom kon Römer de uitspraken koppelen aan specifieke personen van wie tal van bijzonderheden, zoals leeftijd en opleiding, bekend waren. Hij betrekt die kennis in zijn onderzoek en dat levert meer ‘scherptediepte’ op. Zo blijkt dat de ideologische opvoeding in de Hitlerjugend, het onderwijs en de propaganda inderdaad werkten: hoe jonger de soldaten, des te meer ideologisch geladen hun uitspraken waren, en des te vaster hun geloof in Adolf Hitler.
Na de oorlog werd krampachtig vastgehouden aan de reputatie van de onschuldige Wehrmacht en de schuldige SS en nazitop. Maar sinds de geruchtmakende Wehrmacht-tentoonstelling van 1995 is het imago van het gewone leger drastisch aangepast en ligt de nadruk op de medeplichtigheid van de soldaten. Römer laat zich wat genuanceerder uit, maar hij komt tot een vergelijkbare conclusie: de Wehrmacht deed enthousiast mee aan de moordpartijen aan het oostfront. Het zogenoemde Kommissarbefehl, het uitmoorden van communistische functionarissen in het Rode Leger, werd niet alleen uitgevoerd door de SS.
Oostfrontervaring en ideologische scholing maakten de soldaten gewelddadig, maar de meeste soldaten in Ford Hunt stonden afwijzend tegenover excessief geweld tegen weerloze burgers, krijgsgevangenen en Joden. Een beperkt deel (1 procent) van de gesprekken ging over de Holocaust. Niemand toonde zich verrast; blijkbaar was iedereen op de hoogte van de uitroeiing van de Joden. Wel was er soms enige verwarring over de gebruikte methodes.
Ideologisch gemotiveerde soldaten probeerden de Holocaust in deze gesprekken te rechtvaardigen. De meeste anderen hadden er gemengde gevoelens over. Enerzijds waren ze bang voor wraak door de Joden en de geallieerden, anderzijds vonden ze de uitroeiing moreel onaanvaardbaar. Maar van steun of zelfs maar empathie met de Joden was nauwelijks sprake.
Ook uit deze bron blijkt zonneklaar dat Duitsers op de hoogte waren van de moord op de Joden. Römer formuleert het zo: ‘Niet iedereen wist alles, maar iedereen die iets wilde weten kon de wezenlijke informatie achterhalen.’ Al met al een sterk boek over een brisant thema.
Het laatste werk, Deutschland verstehen, is een overdadig geïllustreerd Lese-, Lern- und Anschaubuch. In honderden grafische voorstellingen worden thema’s gepresenteerd uit de Duitse geschiedenis, cultuur, politiek en economie. De hoofdstukken zijn thematisch geordend met olijke titels als ‘Waar wij van houden’, ‘Waar wij bang voor zijn’ (heel veel), en natuurlijk ‘Wij en het geld’.
Zo zijn er grafieken met de gemiddelde kosten van een overwinning in de Bundesliga, en landkaarten met atoomcentrales, milieuvervuiling, windmolens, depressiviteit, zelfmoord- en sterftecijfers. Er zijn tabellen over populaire voornamen – Kevin en Lisa worden ook alweer een dagje ouder – en het aantal resterende Trabanten.
Voor de historisch en politiek geïnteresseerde lezer is het boek een ware Fundgrube, met de geschiedenis van Berlijn, kaarten van Auschwitz, de geallieerde opmars, de aanslag op Hitler, de luchtbrug van 1948, dwarsdoorsneden van de Muur en een kijkje in de cellen van de Rote Armee Fraktion.
Wat opvalt is de ongelooflijk fraaie en heldere wijze waarop alles in beeld is gebracht. Spectaculaire vormgeving en gedegen inhoud gaan hier hand in hand. Een ideaal sint- of kerstgeschenk. Het wachten is op een Nederlands equivalent!
Kameraden. Die Wehrmacht Von Innen
Felix Römer
544 p. Piper Verlag, € 24,99
Das Wirtschaftsimperium der Deutschen Arbeitsfront 1933–1945
Rüdiger Hachtmann
710 p. Wallstein Verlag, € 49,90
Deutschland verstehen. Ein Lese-, Lern- und Anschaubuch
Ralf Grauel & Jan Schwochow
240 p. Gestalten, € 29,90
