Home BOEKEN: De stoïcijnse keizer

BOEKEN: De stoïcijnse keizer

  • Gepubliceerd op: 23 oktober 2012
  • Laatste update 07 apr 2023
  • Auteur:
    Jan Dirk Snel
  • 4 minuten leestijd
BOEKEN: De stoïcijnse keizer

Op Twitter en elders op internet is het tegenwoordig de gewoonte dat mensen een note to (one)self plaatsen. Het heeft iets paradoxaals, een dergelijke openbare zelfvermaning. Een persoonlijke notitie kun je immers ook op een briefje schrijven of gewoon in je computer opslaan. Waarom moet iedereen meelezen? Maar het patroon is vrij herkenbaar: iemand heeft iets gedaan dat hij beter niet had kunnen doen en de wijze les die hij daaruit trekt – dat nooit weer – deelt hij meteen maar met anderen. Meestal gaat het trouwens om onnozelheden: de echt pijnlijke lessen houden mensen wel voor zich.

In de tweede eeuw na Christus schreef iemand ergens nabij de Donau in Midden-Europa een geschrift met een titel die hieraan doet denken: Ta eis heauton. Oftewel: De dingen tot zichzelf, of simpelweg: Tot mijzelf. Maar de auteur hield zijn overpeinzingen ook echt voor zichzelf; het zou nog eeuwen duren voor ze wijder bekend werden. Toch was hij wel in de positie om overschrijvers te vinden als hij dat had gewild. Marcus Aurelius (121-180) was namelijk sinds 161 augustus – ‘keizer’ zeggen wij, naar de titel kroonprinselijke titel caesar die daaraan voorafging – van het Romeinse Rijk.

Terwijl Marcus Aurelius de Marcomannen en andere volkeren met zijn legers bestreed, vroeg hij zich in zijn private bespiegelingen af waarin hij eigenlijk van een rover verschilde. Ook peinsde hij over het Romeinse Rijk als een van de dingen die ooit voorbij zullen gaan. Dat soort twijfels kun je als militair monarch inderdaad maar beter voor je houden.

Dit artikel is exclusief voor abonnees

Dit artikel op Historischnieuwsblad.nl is alleen toegankelijk voor abonnees. Met liefde en zorg werken wij iedere dag weer aan de beste historische verhalen door toonaangevende historici. Steun ons door lid te worden voor maar €4,99 per maand, de eerste maand €1,99. Log in om als abonnee direct verder te kunnen lezen of sluit een abonnement af.

Toch stond Marcus ook tijdens zijn leven al bekend als wijsgeer. Aan zijn filosofenbaard kon je het al zien. Rond zijn vijfentwintigste verruilde Marcus de welsprekendheid voor de levensfilosofie van de Stoa. Die bestond vooral uit veel getob over de onvermijdelijkheden van het leven. Stoïci streefden naar apatheia, aandoeningsloosheid, maar ze hadden het er zo uitgebreid over dat het soms weer iets pathetisch krijgt. De dood lag in de loop der dingen, in de natuur besloten en je diende je ermee te verzoenen, maar waarom praatte men er dan zoveel over?

De Stoa doet, met zijn nadruk op ernst, terughoudendheid, naastenliefde en voorzienigheid, tegenwoordig nogal christelijk aan. Dat komt vooral doordat het christendom – dat met zijn hoop op een leven na de dood en het verlangen daarnaar op stoïci nogal hysterisch overkwam – later zoveel van het stoïcisme heeft overgenomen. Hoewel Marcus zijn aandeel had in de vervolging van christenen, bleef de traditie hem tot op de dag van vandaag goedgezind.

Anton van Hooff heeft geen chronologisch, maar een thematisch boek over Marcus geschreven, waarin hij tevens allerlei wetenswaardigheden over de tweede eeuw vertelt: het was volgens hem een tijdperk dat leed aan nostalgie naar het verre verleden en hechtte aan oude vormen en gedachten. Als jong classicus raakte hij kennelijk gefascineerd door Marcus’ zelfbespiegelingen, maar hoewel Van Hooff levendig schrijft en persoonlijke terzijdes gelukkig niet schuwt, blijft zijn Marcus toch een wat saaie diender. Hij typeert hem als ‘wereldvreemd’ en zelfs als een ‘museumstuk’.

Marcus doet denken aan een Nederlands politicus in campagnetijd: vooral geen fouten maken en elke vorm van spontaniteit vermijden. Toch kun je je afvragen of de geheime zelfbespiegelingen uit de laatste levensjaren zo niet een te zwaar accent krijgen. De keizer vervulde al zijn functies, vooral de rechtspraak, getrouw. Een Romeinse keizer reageerde meer dan dat hij regeerde, laat Van Hooff zien.

Onze kennis van het nogal saaie, brave innerlijk van de keizer staat het zicht op zijn daadwerkelijke optreden en zijn persoonlijke lotgevallen – het ene na het ander kind stierf – misschien wat in de weg. Maar daar staat dan wel weer een goed zicht op een voorspoedige eeuw tegenover.

Marcus Aurelius. De keizer-filosoof

Anton van Hooff

293 p. Ambo, € 22,95

Nieuwste berichten

Ossietzky in het concentratiekamp, 1934.
Ossietzky in het concentratiekamp, 1934.
Artikel

Dissident ging liever naar het strafkamp dan op de vlucht

Net als Aleksej Navalny besloot de Duitse dissident Carl von Ossietzky zijn land niet te ontvluchten toen hij gevaar liep. Hij wist dat hij bovenaan de zwarte lijst van de nazi’s stond, maar bleef toch in Berlijn toen Hitler in 1933 de macht greep. ‘De opposant die over de grens vlucht, werpt al snel holle frasen zijn land in,’ meende hij. Die moed bekocht hij met de dood in een concentratiekamp.

Lees meer
Waffen SS'ers in Vught
Waffen SS'ers in Vught
Interview

‘Waffen-SS’ers dachten dat het verleden niet lang aan hen zou kleven’

Hoewel ze geen paspoort meer hebben, blijven veel Syriëgangers toch in Nederland. Ook in 1945 verloren mannen die zich bij de Duitsers hadden aangesloten hun Nederlanderschap. Maar de omgang met deze Waffen-SS’ers en de Syriëgangers verschilt volgens historicus Peter Romijn. ‘De huidige wetgeving draait om uitstoting, maar na de Tweede Wereldoorlog was ook sprake van re-integratie.’

Lees meer
Truman poseert met de Chicago Daily Tribune
Truman poseert met de Chicago Daily Tribune
Artikel

Een presidentskandidaat dump je niet zomaar

Terwijl Donald Trump en Joe Biden zich opmaken voor de verkiezingsstrijd, gaan er bij hun partijen stemmen op om alsnog voor een andere presidentskandidaat te kiezen. Maar het verleden leert dat het lastig is om een leidende kandidaat opzij te zetten.

Lees meer
Gaius spreekt het volk toe. Ets door Silvestre David Mirys, 1799.
Gaius spreekt het volk toe. Ets door Silvestre David Mirys, 1799.
Artikel

De populistische Gracchen beloofden gouden bergen

Populistische politici zijn van alle tijden. Na een mislukte carrière zag de Romein Tiberius Gracchus nog maar één uitweg: hij werd een volkstribuun die het volk beloofde wat het wilde horen. Of zijn plannen uitvoerbaar waren, deed er niet toe. Het ging hem om de macht. En dat gold ook voor zijn broer en opvolger Gaius.

Lees meer