Liefde lijdt onder politieke spelletjes

door Aliona van der Horst
Uitzending binnenkort bij de NPS

Nederland, jaren zestig. Simon van der Horst, een jonge man met communistische sympathieën, vertrekt naar Moskou om er chemie te studeren. In de Sovjet Unie regeert Nikita Chroesjov, die Stalins wandaden veroordeelt en een periode van ‘dooi’ teweegbrengt. Simon leert Russisch en ontmoet het Russische meisje Zoya. Ze worden verliefd en trouwen. Het is maart 1968. Vlak daarna valt de Sovjet Unie Tsjecho-Slowakije binnen. De invasie heeft grote gevolgen voor het geluk van Simon en Zoya. De kritiek van de buitenwereld op de Sovjet Unie is hard en de Koude Oorlog laait weer in alle hevigheid op. Simon moet van de Russische autoriteiten na zijn afstuderen meteen terug naar Nederland. Het duurt jaren voordat Zoya, ondertussen moeder geworden, een uitreisvisum krijgt om zich met hun dochter bij Simon in Nederland te voegen.
        Filmmaakster Aliona van der Horst uit Amsterdam maakte een documentaire over die eerste paar zware huwelijksjaren van haar ouders onder de titel Na de lente van ‘68: een kleine liefdesgeschiedenis. Het is het verhaal van een ‘kleine liefde’ die zwaar leed onder de ‘grote geschiedenis’.
        Aliona probeert in haar film antwoord te krijgen op de vraag waarom Zoya niet eerder toestemming kreeg naar Nederland te komen. Daartoe interviewt ze haar ouders, gaat ze in Moskou op bezoek bij meneer Popov, toen afgevaardigde voor Nederlandse studenten van de Russische Communistische Partij (CPSU), maar ook bij Joop IJisberg, de toenmalige partijsecretaris van de CPN. Zoya kende geen staatsgeheimen. Dat kon dus geen reden zijn haar zo lang te beletten te vertrekken. Waarschijnlijk weigerde de Sovjet Unie Zoya te laten gaan omdat de verhoudingen met de CPN, de Nederlandse communistische ‘zusterpartij’, door de invasie waren gezakt tot een historisch dieptepunt. De CPSU werd na de invasie in Tsjechoslowakije hard veroordeeld door communistische partijen in het buitenland. Ook door de CPN. Moskou wilde de Nederlandse communisten terugpesten
        Na de invasie was er geen contact meer geweest tussen de partijen. Popov meldde Zoya dat een visum geen probleem zou zijn als Simon de CPN een brief liet schrijven aan de CPSU om toestemming te vragen Zoya naar Nederland te laten komen. CPN-lid Simon vroeg zijn partij dat te doen, maar de partij weigerde dat. Dertig jaar later ondervraagt Aliona ex- CPN-er IJisberg daarover. IJisberg is nog steeds zichtbaar overtuigd van zijn gelijk. De CPN was het als politieke partij niet eens met de invasie en wilde zich niet onder druk laten zetten door de CPSU. Aliona is merkbaar boos. De partij stelde zich ‘zogenaamd principieel’ op, maar dat ging wel ten koste van de menselijke waardes en het individu. Waarom Zoya’s tiende visumaanvraag ineens wel positief wordt beantwoord blijft overigens onduidelijk.
        
Aliona maakte van Na de lente van ‘68 een mooie poëtische film, waarin haar vader en moeder beiden ruimte krijgen hun verhaal te doen. Fragmenten uit Simons brieven aan Zoya worden voorgelezen en tot leven gebracht met oude foto’s. Aliona verbindt haar persoonlijke geschiedenis ook in beelden met het ‘grote’ historische verhaal. Ruim de helft van de film bestaat uit prachtig oud filmmateriaal dat de documentairemaakster grotendeels uit de archieven in Moskou haalde. Ze gebruikte officiële journaalbeelden, maar ook filmpjes van amateurs. Die vormen een stemmige achtergrond bij het verhaal van haar ouders. Zo illustreert Aliona het jarenlange wachten in Moskou fraai met een reeks feestelijke jaarwisselingen, straatscenes en beelden van de ruimtereizen van kosmonauten. Ze wekken de indruk dat Simon of Zoya ieder ogenblik in beeld kunnen verschijnen. Bij de beelden van de Maagdenhuis-bezetting gebeurt dat ook werkelijk.
        Aliona kwam er per toeval achter dat haar vader bij de demonstratie aanwezig was, was opgepakt en zelfs in het Journaal te zien was geweest. Zo zien we hoe Simon in zwart-wit ondersteboven in een zijspan van een motor wordt afgevoerd. Toch zal het niemand verbazen dat hij later zijn lidmaatschap van de CPN heeft opgezegd.