door Stephen F. Cohen. 305 p. W.W. Norton & Company, ƒ 65,85
Na zijn beroemd geworden politieke biografie over de communistische econoom en partijleider Nikolaj Boecharin uit 1973, publiceerde de Amerikaanse hoogleraar Stephen Cohen onlangs Failed Crusade. America and the Tragedy of PostCommunist Russia. Aan de hand van cijfermateriaal en voorbeelden uit de praktijk weet Cohen de stelling te onderbouwen dat de economische shocktherapie die sinds 1991 onder Jeltsin werd toegediend aan de Russische patiënt geen therapeutische, maar een traumatische uitwerking heeft gehad. Als voorbeeld noemt hij de Russische kinderen: ‘Zelfs als we de miljoenen wezen, daklozen en ondervoede kinderen buiten beschouwing laten, is vijftig tot tachtig procent van alle schoolgaande Russische kinderen lichamelijk of geestelijk niet in orde’. Een tweede probleem ten gevolge van de economische crisis is de dreiging van grote ongelukken bij tientallen Russische kernreactors. En tenslotte laten de zogenaamde ‘democratische ontwikkelingen’ van de afgelopen tien jaar volgens Cohen eerder regressie dan vooruitgang zien. Jeltsin heerste door middel van decreten – soms meer dan tweeduizend per jaar – ten koste van het parlement. Het is niet verwonderlijk dat hij het bij zijn aftreden zo regelde dat hij immuun werd voor rechtsvervolging door zijn opvolger Poetin.
De Amerikaanse hoogleraar stelt dat de ‘Washington Consensus’ – een verbond
van beleidsmakers, specialisten en media – in hoge mate medeplichtig is aan
dit, in de woorden van de Poolse ouddissident Adam Michnik, ‘bandietenkapitalisme’. Systematisch is er door Clinton/Gore en hun ‘cheerleaders’ uit de journalistiek (als Business Week of de New York Times) en uit de wetenschap (het Institute for International
Development van Harvard) een veel te rooskleurig en dus bedrieglijk beeld geschetst van de situatie in Rusland. De verarming van grote delen van de bevolking werd onverschillig
weggewuifd met nietszeggende uitspraken als ‘transitionele periode’ en ‘je kunt geen omelet maken zonder eieren te breken’. Cohen werpt de vraag op waarom er geen ‘derde weg’ werd (en wordt) bewandeld, met een gemengde economie en een geleidelijke ontwikkeling.
Een kleine twee jaar voor de financiële ineenstorting van 1998 (en Jeltsins herverkiezing) werd Cohen ‘s avonds in Moskou opgebeld door iemand uit het middenkader van het IMF die hem ‘in vertrouwen’ meedeelde dat Cohens kritiek ‘dringend noodzakelijk’ was maar dat ‘ik en mijn collega’s dit niet kunnen zeggen’. Cohen vond het best aardig om uit onverwachte hoek een steuntje in de rug te krijgen, maar betreurde wel de manier waarop. Het deed de auteur denken aan al die mensen uit de oude sovjetbureaucratie, die destijds hun dissidente opvattingen alleen in privégesprekken met hem naar voren durfden brengen.
