Home Tentoonstelling: ‘Jan Marijnissen & de Meisjes van de fabriek

Tentoonstelling: ‘Jan Marijnissen & de Meisjes van de fabriek

Marieke Prins

Gepubliceerd op: 2 september 2009

Update 7 april 2020

Eén foto in het bijzonder blijft je bij. Die toont vijf meisjes van een jaar of negen, tien die jutezakken naaien. Vijfentwintig per dag, meldt het bijschrift. Ze werken zoet door en hebben ronde kindergezichtjes. Zo te zien zijn het de jongste arbeidstertjes op deze tentoonstelling. De foto hangt op de expositie Jan Marijnissen & de Meisjes van de fabriek in het nieuwe museum TwentseWelle in Enschede. De voormalige leider van de SP richtte een van de twee zalen in, en drukte ook verder zijn stempel op de expositie.

Een andere foto toont meisjes in de chocoladefabriek, met gerimpelde katoenen mutsen op hun hoofden. Elke arbeidster heeft een muurtje van repen in zilverpapier naast zich. De jongsten – vanaf dertien jaar – doen binnenverpakkingen. De snelsten mogen door naar de afdeling Buitenverpakkingen – de papieren wikkels –, waar de oudere meisjes werken. Dan zijn er nog meisjes die flessendoppen lakken en koekjes opspuiten.

Waarom er juist zoveel meisjes op de foto’s staan is niet helemaal duidelijk. Het is waarschijnlijk wel de enige verklaring voor de titel, want de expositie gaat eigenlijk over fabriekswerk in het algemeen. Wellicht komt het grote aantal meisjes gewoon door de voorkeur van één fotograaf, Jan Daniël Filarski. Ongeveer de helft van de foto’s is van hem.

Als inspecteur bij de Arbeidsinspectie vereeuwigde hij rond 1919 fabriekswerk. Zijn foto’s benadrukken niet de hardheid daarvan, maar de kwetsbare schoonheid van de jonge arbeiders tussen hun attributen. Op één ervan staat een blond meisje van een jaar of veertien. Ze leunt opzij en knipt met een grote schaar ondergoed uit wit katoen.

De overige foto’s zijn ook gemaakt door inspecteurs van de Arbeidsinspectie, tussen 1900 en 1950. Deze foto’s zijn niet poëtisch, maar zakelijk. Die over beroepsaandoeningen zijn zelfs akelig – de misvormingen waar glasblazers onder gebukt gingen waren schokkend. Ook de onderschriften tonen de harde kant van het arbeidersleven. Hier staat informatie over de hoeveelheid werk die verzet werd en over salarissen en werktijden. ‘Van zeven tot twaalf en van twee tot zeven, vijfenhalve dag in de week’ was gangbaar voor tieners in een sigarenfabriek.

Marijnissen mag de foto’s duiden. Al meteen bij binnenkomst hoor je zijn vertrouwenwekkende stem vanuit de introductievideo, en die begeleidt je hele bezoek – de video alleen opstarten als er iemand binnenkomt zou beter zijn. Jan vertelt over zijn verleden in de fabriek: ‘Ik heb tien jaar ervaring, als ijsinpakker, worstophanger – ja, van Hema-worsten – en als constructiebankwerker.’ Geestdodend was het vaak. ‘Als worstophanger sta je de hele dag op één tegel.’

Voor de bezoeker heeft hij een duidelijke boodschap: fabriekswerk is zwaar, ongezond en eentonig. Gelukkig hebben we ons er grotendeels aan ontworsteld, en hebben de fabriekswerkers van vroeger allerlei verworvenheden voor ons veroverd, zoals de veertigurige werkweek en een minimumaantal vakantiedagen, waarop we zuinig moeten zijn.

Voor de volgende zaal koos Marijnissen objecten uit het depot. Een groot deel van deze voorwerpen ondersteunt zijn stelling over het zware fabriekswerk. Er zijn affiches met waarschuwingen om zoutzuur voorzichtig te schenken en allerlei andere vermaningen. Ook hangen er vakbondsaffiches en stakingsoproepen.

De rest van de voorwerpen is simpelweg verzameld rond het thema ‘Twentse fabrieken van vroeger’. Hier hangen tekeningen van fabrieken, drukpersen, prikklokken en diploma’s voor veertig jaar trouwe dienst. Dit deel oogt wat willekeurig en mist achtergrondinformatie. Zo staan grote tonnen met katoen onder het bordje ‘Kinderarbeid’. Waarom juist daar?

Het is daarom jammer dat TwentseWelle er niet eenduidig voor gekozen heeft om Marijnissens stelling als rode draad te nemen voor de expositie. De makers hadden die verder kunnen adstrueren met feiten en cijfers over de ontwikkeling van werken in de fabriek, of met andere ervaringsverhalen dan die van de SP-voorman.

Nu blijft het verhaal wat dun. Al met al is dit echter een sympathieke kleine tentoonstelling met mooie foto’s. Ook de buurt eromheen, Roombeek, maakt een tocht naar Enschede de moeite waard, want dat is de wijk die verwoest werd door de vuurwerkramp en inmiddels met veel zorg is herbouwd.

Jan Marijnissen & de Meisjes van de fabriek. Tot en met 13 september. TwentseWelle, Het Rozendaal 11, Enschede. Open: di-zo 11-17 uur. Info 053- 48 07 680 of www.twentsewelle.nl.

Nieuwste berichten

De Franse oproerpolitie grijpt in tijdens demonstraties op de Place de la Republique in Parijs, 17 oktober 2026.
De Franse oproerpolitie grijpt in tijdens demonstraties op de Place de la Republique in Parijs, 17 oktober 2026.
Artikel

Franse oproerpolitie pakt demonstranten aan zoals in de negentiende eeuw

Begin twintigste eeuw was Frankrijk het eerste land ter wereld dat een professionele oproerpolitie oprichtte. Ordehandhaving à la française was zelfs zo succesvol dat andere landen de Franse doctrine overnamen. Van die voorbeeldfunctie is weinig meer over. In de Noord-Franse stad Lens is het op maandag 5 oktober 2026 al vroeg in de morgen onrustig....

Lees meer
Dumitru en Florica Bagdasar met hun dochter Alexandra, circa 1939.
Dumitru en Florica Bagdasar met hun dochter Alexandra, circa 1939.
Artikel

De hersteller van de Roemeense volksgezondheid

Florica Bagdasar krijgt als minister de haast onmogelijke opdracht om na de Tweede Wereldoorlog de Roemeense gezondheidszorg uit de modder te trekken. Aan politieke gevoeligheden denkt ze niet, Bagdasar doet alles wat praktisch gezien nodig is. Het wordt haar niet in dank afgenomen. Florica Bagdasar heeft in 1946 net haar man begraven, als er wordt...

Lees meer
Fugger wil zijn geld terug
Fugger wil zijn geld terug
Recensie

Fugger wil zijn geld terug

De familie Fugger bouwde een netwerk op in heel Europa en financierde vorsten en pausen. Dat maakte ze ook kwetsbaar. Op 24 april 1523 schreef de Augsburgse bankier Jakob Fugger een brief aan Karel V, koning van Spanje, heer der Nederlanden en keizer van het Heilige Roomse Rijk der Duitse Natie. Aan het hof van...

Lees meer
In deze film debatteert Spinoza met Rembrandt
In deze film debatteert Spinoza met Rembrandt
Recensie

In deze film debatteert Spinoza met Rembrandt

In films kan alles. In Spinoza discussieert de filosoof die religieuze waarheden in twijfel trok met kunstenaar Rembrandt van Rijn over het leven, de rede, God en religie. Dat de film historische fictie is, is geen bezwaar. Dat hij nogal schools uitpakt, is dat wel.  ‘Amsterdam 1656. Een machtige en rijke stad die zichzelf ziet...

Lees meer
Loginmenu afsluiten