De geschiedenis is een hoer, die zich noodgedwongen laat misbruiken door een ieder die daar behoefte aan heeft. Wie bijvoorbeeld wil waarschuwen tegen het al dan niet vermeende gevaar dat ‘de islam’ vormt, komt ruimschoots aan zijn gerief als hij in het verleden van Zuidoost-Europa duikt. Zo verkondigde Frits Bolkestein enkele jaren geleden dat als Turkije wordt toegelaten tot de Europese Unie, ‘de bevrijding van Wenen in 1683 vergeefs zal zijn geweest’.
Andrew Wheatcroft, die in Ongelovigen (2005) reeds de eeuwenlange confrontatie tussen christendom en islam heeft geschilderd, laat in zijn nieuwe boek De vijand voor de poort zien dat een dergelijke kijk op de verhouding tussen ‘Europa’ en ‘Turkije’ buitengewoon eenzijdig is. Het is bovendien een beeld dat voortkomt uit een eeuwenoude angst, die altijd zorgvuldig gecultiveerd en aangewakkerd is. Zo was de ‘Turk’ ten tijde van het Ottomaanse Rijk synoniem met een agressieve, roofzuchtige, wrede wellusteling, die eropuit was de nobele christenen te beroven, te misbruiken en te vermoorden.
Uit dit boek, waarin het beleg van Wenen in 1683 centraal staat, wordt duidelijk dat er als het om oorlogvoering ging weinig verschil bestond tussen de westerse en oosterse legers. De strijd was ongemeen wreed en van beide kanten werden de afgrijselijkste gruweldaden bedreven. Wheatcroft, die veel aandacht besteedt aan wat John Keegan ‘the face of battle’ noemt, wil niets weten van een zogenoemde ‘clash of civilizations’. Hier botsten twee grootmachten, die ondanks een verschillende religie allerlei overeenkomsten vertoonden.
Niet alleen waren het allebei multi-etnische rijken die de loyaliteit van hun onderdanen moesten afdwingen, maar bovendien claimden beide de voortzetting van het legendarische Romeinse Rijk te zijn. De Habsburgers noemden zich keizers van het Heilige Romeinse Rijk (dat in Nederland ten onrechte wordt aangeduid met het archaïsche ‘rooms’, waardoor het lijkt te verwijzen naar de rooms-katholieke kerk), terwijl de Ottomaanse sultans van mening waren dat zij door de verovering van Constantinopel in 1453 de legitieme heersers over het Romeinse Rijk waren.
Vanaf het begin van de zestiende eeuw poogden de Ottomanen hun rijk naar het westen uit te breiden, waarbij ze in 1529 voor de eerste maal Wenen belegerden. Anderhalve eeuw later probeerden ze het opnieuw en het is deze oorlog die Wheatcroft op meeslepende wijze beschrijft.
Toen de verwoede strijd om Wenen, die door hem zelfs wordt vergeleken met de slag om Stalingrad, was gewonnen door Poolse, Hongaarse en Beierse troepen, werd er besloten een nieuwe kruistocht te lanceren en de Turken terug te drijven. Na een reeks bloedige veldtochten, waarbij onder meer Boeda en Belgrado (tijdelijk) werden heroverd, werd in 1699 de Vrede van Karlowitz getekend.
Daarna bleef het gedurende de achttiende eeuw nog lang onrustig op de Balkan, zodat de Habsburgers zich gedwongen voelden een gigantisch en kostbaar fortificatiestelsel aan te leggen, waarbij ze over het hoofd zagen dat vanaf 1750 de grootste dreiging vanuit het westen (namelijk het sterk opkomende Pruisen) kwam.
Wat Wheatcroft in dit spannende, uitstekend geschreven boek duidelijk maakt, is dat de aan het eind van de zeventiende eeuw gevoerde ‘Slag om Europa’ niet in de eerste plaats een strijd tussen christendom en islam was, maar een strijd tussen twee rijken die twee eeuwen later zouden bezwijken onder hun omvang en innerlijke tegenstellingen. Bovendien waren het twee rijken die in de loop van de negentiende eeuw hadden laten zien dat ze heel goed naast elkaar konden leven, en dat de tegenstelling tussen christen en moslim geen grote rol speelde.
Wie het beleg van Wenen van 1683 gebruikt om die tegenstelling weer aan te wakkeren, maakt volgens Wheatcroft net zozeer misbruik van de geschiedenis als allerlei nationalisten in de jaren negentig in het voormalig Joegoslavië hebben gedaan.
Andrew Wheatcroft
De vijand voor de poort. De Habsburgers, het Ottomaanse Rijk en de Slag om Europa
408 p. Atlas, € 34,90
