Home Boeken onder censuur

Boeken onder censuur

In de Nederlandse geschiedenis zijn er maar twee periodes aan te wijzen waarin sprake was van echte censuur op het uitgeven van literaire werken. Toch wil dit niet zeggen dat in andere tijden elk geschrift gedrukt en verspreid kon worden. Vanaf de uitvinding van de boekdrukkunst heeft de overheid controle uitgeoefend. Ook zijn er door de eeuwen heen processen geweest tegen schrijvers, uitgevers, drukkers en boekverkopers.

Boeken onder censuur

Anika van de Wijngaard

Gepubliceerd op: 13 juli 2011

Update 20 februari 2023

De gloriedagen van de Republiek worden vaak gezien als een periode van vrijheid van drukpers, maar in werkelijkheid hield het stadsbestuur van Amsterdam – indertijd het drukkerscentrum van Europa – een streng toezicht. Schrijvers probeerden met allerlei literaire technieken de censuur te omzeilen. Joost van den Vondel, die het conflict tussen prins Maurits en raadpensionaris Johan van Oldenbarnevelt verwerkte in een allegorie, kwam herhaaldelijk in botsing met de kerk en justitie vanwege zijn boeken.

Dit artikel krijg je van ons cadeau

Wil je ook toegang tot HN Actueel? Hiermee lees je dagelijks geschiedenisverhalen met een actuele aanleiding op onze website en ontvang je exclusieve nieuwsbrieven. Sluit hier een abonnement af en je hebt direct toegang.

Waar voorheen pas na het drukken van een boek werd beoordeeld of het mocht worden verspreid, veranderde dit in de Franse tijd. Voortaan moest voorafgaande aan het drukproces toestemming uit Frankrijk komen. Ook moesten drukkers een vergunning aanvragen. Sommige werken mochten na aanpassing verschijnen, andere werden geheel verboden door het Franse regime.

Meer dan een eeuw later trad een tweede periode van echte censuur in, tijdens de Duitse bezetting in de Tweede Wereldoorlog. Censuur werd ingebed in regels en wetten, en was vooral politiek van aard. Kranten werden nadat ze waren gedrukt door de Duitsers gecensureerd, maar de censuur op boeken was preventief. Opvallend is dat veel Nederlandse uitgevers op vrijwillige basis meewerkten.

Na de bevrijding verdween de censuur. Gedurende de twintigste eeuw is de overheidscontrole op boeken en andere media steeds kleiner geworden. Toch valt er nog steeds een lichte vorm van censuur te bespeuren. Sinds de moord op Theo van Gogh in 2004 maant de overheid hedendaagse schrijvers tot een voorzichtige omgang met de vrijheid van meningsuiting.

Marita Mathijsen (red.)
Boeken onder druk. Censuur en personvrijheid in Nederland sinds de boekdrukkunst
207 p. Amsterdam University Press, € 27,50

Nieuwste berichten

De Franse oproerpolitie grijpt in tijdens demonstraties op de Place de la Republique in Parijs, 17 oktober 2026.
De Franse oproerpolitie grijpt in tijdens demonstraties op de Place de la Republique in Parijs, 17 oktober 2026.
Artikel

Franse oproerpolitie pakt demonstranten aan zoals in de negentiende eeuw

Begin twintigste eeuw was Frankrijk het eerste land ter wereld dat een professionele oproerpolitie oprichtte. Ordehandhaving à la française was zelfs zo succesvol dat andere landen de Franse doctrine overnamen. Van die voorbeeldfunctie is weinig meer over. In de Noord-Franse stad Lens is het op maandag 5 oktober 2026 al vroeg in de morgen onrustig....

Lees meer
Dumitru en Florica Bagdasar met hun dochter Alexandra, circa 1939.
Dumitru en Florica Bagdasar met hun dochter Alexandra, circa 1939.
Artikel

De hersteller van de Roemeense volksgezondheid

Florica Bagdasar krijgt als minister de haast onmogelijke opdracht om na de Tweede Wereldoorlog de Roemeense gezondheidszorg uit de modder te trekken. Aan politieke gevoeligheden denkt ze niet, Bagdasar doet alles wat praktisch gezien nodig is. Het wordt haar niet in dank afgenomen. Florica Bagdasar heeft in 1946 net haar man begraven, als er wordt...

Lees meer
Fugger wil zijn geld terug
Fugger wil zijn geld terug
Recensie

Fugger wil zijn geld terug

De familie Fugger bouwde een netwerk op in heel Europa en financierde vorsten en pausen. Dat maakte ze ook kwetsbaar. Op 24 april 1523 schreef de Augsburgse bankier Jakob Fugger een brief aan Karel V, koning van Spanje, heer der Nederlanden en keizer van het Heilige Roomse Rijk der Duitse Natie. Aan het hof van...

Lees meer
In deze film debatteert Spinoza met Rembrandt
In deze film debatteert Spinoza met Rembrandt
Recensie

In deze film debatteert Spinoza met Rembrandt

In films kan alles. In Spinoza discussieert de filosoof die religieuze waarheden in twijfel trok met kunstenaar Rembrandt van Rijn over het leven, de rede, God en religie. Dat de film historische fictie is, is geen bezwaar. Dat hij nogal schools uitpakt, is dat wel.  ‘Amsterdam 1656. Een machtige en rijke stad die zichzelf ziet...

Lees meer
Loginmenu afsluiten