Vlak na de Eerste Wereldoorlog werden in Oekraïne massaal Joden gedood door verschillende groepen antisemieten. De Amerikaanse historicus Jeffrey Veidlinger haalt deze geweldsorgie uit de vergetelheid. Hij laat ook zien dat hier de basis werd gelegd voor de Holocaust.
Tussen 1918 en 1921 vonden in Oekraïne bloedige antisemitische pogroms plaats, met meer dan 100.000 dodelijke Joodse slachtoffers tot gevolg. Jeffrey Veidlinger heeft over deze gruwelijke geschiedenis een indrukwekkend en goed gedocumenteerd boek geschreven.
De titel is ontleend aan de Franse schrijver Anatole France, die zich tegen antisemitisme had uitgesproken tijdens de Dreyfus-affaire (1894-1906) en het in 1919 opnieuw voor de Joden opnam. Hij kon zich niet voorstellen dat er ‘midden in het beschaafde Europa’ zulke verschrikkelijke slachtingen plaatsvonden.
Veidlinger legt uit dat vijf groepen zich schuldig maakten aan de pogroms: Oekraïense nationalisten, lokale krijgsheren en hun bendes, het Witte Leger, het Poolse leger en ten slotte ook enkele eenheden van het Rode Leger. Aan de pogroms kwam een einde door de overwinning van het Rode Leger, dat de orde in het land herstelde.
Hoe kon het zover komen? Tsaristisch Rusland kende een lange geschiedenis van antisemitisme en anti-Joodse pogroms. Veel Oekraïense boeren en tsaristische officieren die in het Witte Leger vochten hadden sterke anti-Joodse vooroordelen. De Joden kregen de schuld van de Russische Revolutie, omdat Leon Trotski en enkele andere prominente revolutionairen Joods waren, en ook veel agenten van de gevreesde tsjeka, de geheime dienst van de communisten. Daarnaast zouden Joden geprofiteerd hebben van de oorlog, onder andere door speculatie. De Joden waren, kortom, de ideale zondebok.
‘Ik weet dat u een bolsjewiek bent, dat al uw verwanten bolsjewieken zijn en dat alle Jidden bolsjewieken zijn. Weet dat ik alle Joden in de stad zal uitroeien. Verzamel hen in de synagoge en laat het ze weten,’ zei de Oekraïense nationalist Oleksii Kozyr-Zirka tegen de rabbijn van Ovroetsj. Het geweld van de burgeroorlog zorgde ervoor dat de rem eraf ging, en pogroms soms een genocidaal karakter kregen.
De geweldsorgie in Oekraïne legde bovendien mede de basis voor de Holocaust. Joodse vluchtelingen uit Oekraïne, de zogenoemde Ostjuden, zorgden voor een flinke toename van het antisemitisme in Duitsland. Gevluchte Witten, die betrokken waren bij de pogroms, legden contact met de nazipartij en financierden deze partij ook. De pogroms in de zomer van 1941, hoewel uiteraard aangemoedigd door de nazi’s, werden ten slotte begaan door de dezelfde Oekraïners die in 1918-1921 op Jodenjacht waren. Veidlinger haalt niet allen de ijzingwekkende massamoorden in Oekräine uit de vergetelheid, maar laat ook het verband met de Holocaust zien. Daarmee is Midden in het beschaafde Europa baanbrekend.
Midden in het beschaafde Europa. De pogroms van 1918-1921 en het begin van de Holocaust
Jeffrey Veidlinger
517 p. Unieboek|Het Spectrum, € 34,99
