Na de oorlog vertrekken de ouders van Mieke Eerkens naar Amerika. Nederland voelt niet meer als thuis, dus zoeken zij het geluk in Californië. Hier groeit Mieke op. Decennia later schrijft ze het boek All ships follow me, waarin zij het oorlogsverleden van haar ouders blootlegt. Het boek verschijnt nu in het Nederlands: De oorlog van horen zwijgen.
Wat wilt u met het vertellen van uw familiegeschiedenis bereiken?
‘Mijn vader zat als kind in een Japans interneringskamp in Indonesië. Hij was geboren in een koloniaal systeem dat nu wordt afgekeurd. Mijn moeder was de dochter van een NSB’er. Zij werd daar als kind op aangekeken. Mijn familiegeschiedenis laat hiermee zien dat oorlog schade toebrengt aan elk kind, aan welke kant hij, zij of diens familie ook staat. Ook zij moeten gehoord worden.
Dit artikel is exclusief voor abonnees
Mieke Eerkens
Via mijn boek hoop ik dat mensen minder dichotoom denken. De wereld is niet verdeeld in zwart-wit. We moeten de nuance en menselijkheid in deze verhalen zien; niemand valt ooit netjes in vastomlijnde categorieën.
U wisselt in uw boek steeds tussen heden en verleden. Vanwaar deze opbouw?
‘Omdat het de samenhang tussen het heden en verleden toont. De Tweede Wereldoorlog is nog steeds heel belangrijk en galmt na in het leven van latere generaties. Dit is niet alleen het verhaal van mijn ouders, het is ook mijn verhaal: hoe ben ik zo geworden? Welke sporen van het verleden zien we terug in mijn generatie?’
Hoe beïnvloedt het kolonialisme de kijk op uw vaders verleden?
Tegenwoordig vinden mensen in de VS kolonialisten eigenlijk net zo slecht als NSB’ers. Zij verdelen de koloniale wereld in foute kolonialisten en de slachtoffers. Ik wil juist benadrukken dat we niet zo’n duale zwart-wit relatie moeten denken, maar in nuances. Ja, kolonialisme was fout, maar de relatie tussen goed en fout lag in die gekolonialiseerde wereld heel anders. Persoonlijke vriendschappen en familiebanden ontstonden hier ook.
Mijn vader was een derde generatie kolonist. Hij had geen keus, hij was geboren in het systeem. Dat zou niet moeten betekenen dat zijn verhalen als Nederlander in Indonesië en de verhalen over zijn lijden niet gehoord mogen worden.
U bent met uw ouders op reis geweest naar plekken uit hun verleden. Wat bleef u het meest bij van de reis met uw vader?
Op een Nederlandse begraafplaats in Indonesië bekeek ik het graf van een vrouw, zij was een bekende van mijn vader. De begraafplaats was zo stil, en iedereen die hier nu nog ligt is zo ver verwijderd van familie en vrienden. Dit gaf mij een eenzaam gevoel. Op diezelfde begraafplaats stond een monument van een jongetje ter nagedachtenis aan de kinderen in Jappenkampen, zoals mijn vader. Later op onze reis bereikten we het kamp waar mijn vader geïnterneerd was. Hij herkende nog veel plekken waar hij at, sliep en werkte. Deze momenten maakten veel indruk op me.
En van de reis van uw moeder?
In de Rode Pan, dit is een klein huisje in Nederland. Hier woonde mijn moeder na de oorlog samen met haar zus en moeder, mijn oma. Het naoorlogs klimaat was absoluut niet gunstig voor familieleden van NSB’ers, maar de vrouw van de Rode Pan zorgde voor mijn familie en gaf hen een plekje. Dat waardeer ik nog altijd. Hier voelde mijn moeder zich weer even veilig.
U verwijst naar het boek van Bas Kromhout: Fout Geboren. Hij beschrijft hoe kinderen van NSB’ers als volwassenen nog kampen met schuldgevoelens en stigmatisering, herkent u uw moeder hierin?
Ja. Uit Fout Geboren bleek dat mijn tante en moeder en hun problematieke jeugd als NSB-kinderen geen geïsoleerde gevallen waren. Veel kinderen van NSB’ers worstelden met emotionele problemen en akelige behandelingen. Mensen negeerden hen of keken op hen neer. Zo was er bijvoorbeeld recentelijk nog een vrouw die niet mocht zingen in de kerk tijdens de oorlogsherdenking, omdat haar ouders vroeger fout waren.
Onderzoeken wezen uit dat veel NSB-kinderen hun eigen verleden en dat van hun ouders nooit los konden laten. Dat zag ik ook bij mijn moeder.
Hoe werd uw boek in Amerika ontvangen?
Heel goed. Het bracht geanimeerde discussies en boeiende gesprekken op gang. Ik ben in mijn boek altijd eerlijk geweest over mijn eigen positie in deze kwestie. Als ik de vervallen gebouwen in Nederlands-Indië zie voel ik me schuldig omdat ik vind dat dit erfgoed verzorgd moet worden, ondanks dat het een product is van het kolonialisme. Veel mensen kunnen die eerlijkheid waarderen.
Er was één recensie die meende dat mijn boek niet mocht bestaan. De recensent vond dat het lijden van mijn moeder niet besproken mochten worden omdat het de spotlight ontnam van joden en de Holocaust. Het was ook niet eerlijk om mijn vader te bespreken omdat volkeren eeuwenlang hebben geleden onder het kolonialisme. Ze miste mijn punt. Ik wil juist benadrukken dat we sympathie moeten hebben voor alle kinderen die hebben geleden. Het is niet een of-of-kwestie, maar zowel-als.
Hoe verschilt het Amerikaans en Nederlands besef van de Tweede wereldoorlog?
In de VS realiseren mensen zich vaak niet dat de oorlog nog prominent voortleeft in Nederland. Amerikanen streden de strijd niet op eigen grond, Nederlanders wel. De oorlog woedde overal, in alle hoeken van de samenleving. Ook zien we in Nederland natuurlijk nog fysieke sporen, dat speelt in de Verenigde Staten bijna niet. Toen ik mijn Amerikaanse redacteur vertelde dat kinderen nog handgranaten in de bossen rondom dorpen in Nederland vinden, dacht zij dat ik overdreef.
Verwacht u dat uw boek daardoor in Nederland anders zal worden ontvangen?
Ik vermoed dat het boek hier meer emoties zal losmaken, omdat de oorlog nog altijd heel dichtbij voelt. Sommige onderwerpen blijven gevoelige snaren raken. De vrouw van mijn neef kan haar familie niet vertellen dat er een NSB’er in onze familie zat.
Het is juist goed om het hierover te hebben. Erover praten maakt het helen van oorlogstrauma’s mogelijk, en met dit boek wil ik de dialoog openen.
De Oorlog van Horen Zwijgen
Mieke Eerkens, Singel Uitgevers, 304p. €22,50
Bestel in onze webshop.
