Nucleaire correspondentie uit 1961 waar Den Haag over zweeg, zetten de Amerikaanse national security archives van de Washington University gewoon op internet. Clingendael-onderzoeker Ko Colijn ergert zich aan het gebrek aan transparantie van de Nederlandse overheid als het over de kernwapens in Volkel gaat.
Wie beslist over de inzet van atoomwapens die op vliegbasis Volkel zijn gestationeerd? De regering zwijgt tot op heden als het graf. Maar een Amerikaans overheidsarchief heeft in 2020 een document uit 1961 vrijgegeven, waaruit blijkt dat Nederland helemaal niets over de kernwapens te zeggen had. Geopolitiek expert Ko Colijn noemt de onthulling om twee redenen schokkend: vanwege de inhoud én vanwege de ‘verkrampte geheimhouding’ door de Nederlandse overheid.
Meer lezen over de Koude Oorlog? Schrijf u in voor onze gratis nieuwsbrief.
Geruchten dat Nederland niets te zeggen had over de atoomwapens op vliegbasis Volkel waren er al langer. Waarom voelt deze bevestiging toch als een schok?
Ko Colijn: ‘In de academische literatuur werd tot nu toe steeds over double keys gesproken, alsof de Amerikaanse autoriteiten en hun bondgenoten allebei toestemming moesten geven om de wapens in te zetten. Dat was in het geval van Nederland dus niet zo. Dat is schokkend, want het gaat om de uitbesteding van het piece de resistance van het Nederlandse buitenland- en veiligheidsbeleid. Het demonstreert onze afhankelijkheid, dus in zekere zin onze machteloosheid. Er is bij mijn weten nooit in de Tweede Kamer over gedebatteerd.’
Mochten de Amerikanen de kernwapens in Nederland alleen defensief gebruiken, of ook om een eerste klap uit te delen?
‘Theoretisch was beide mogelijk. Ik denk dat een eerste klap niet erg waarschijnlijk was sinds begin jaren zestig, maar je weet nooit. Al waren de wapens op overzeese bases militair gezien niet zo geschikt voor zo’n rol. In het niet zo heel verre verleden is in de Amerikaanse overheidsstukken wel eens gerept over de mogelijkheid om in West-Europa opgeslagen kernwapens ter beschikking van Central Command te stellen. Dan zou het denkbaar zijn om ze in het Midden-Oosten te “gebruiken”, al was het maar voor afschrikking.’
Wie moesten de kernwapens naar hun doel brengen: Amerikanen of Nederlanders?
‘Het zou om Amerikaanse piloten gaan het kader van puur Amerikaanse missies. Maar als de VS werden aangevallen en artikel 5 van het NAVO-verdrag werd ingeroepen, dan was het denkbaar dat Nederland in het kader van bondgenootschappelijke ‘hulp’ piloten zou aanbieden. Dat artikel 5 is overigens nog steeds van kracht. Ik neem aan dat de Nederlandse piloten dan onder NAVO-bevel zouden staan. Doorgaans een Amerikaan, maar dat hoefde niet per se.
Ook beschrijven oudere documenten de theoretische kans dat Nederland en de VS bilateraal een en ander op poten zetten, met in Groot-Brittannië op te halen nucleaire bommen voor onderzeebootbestrijding. President Lyndon Johnson en de Britse premier Harold Wilson kwamen in 1965 overeen om Nederland zoveel mogelijk onkundig te houden van dit scenario.’
Waarom behielden landen als Groot-Brittannië en Frankrijk wel vetorecht over de inzet van in hun landen gestationeerde kernwapens, en bijvoorbeeld Nederland, Italië en West-Duitsland niet?
‘Het kan een kwestie van volgzaamheid zijn geweest. Misschien was Nederland bereid ver te gaan om de Amerikaanse atoomparaplu te mogen vasthouden. Toegang tot Amerikaanse hi-tech kan ook een rol gespeeld hebben. Ook politieke redenen waren destijds sterk: we deden het vooral om de Bondsrepubliek niet te isoleren.’
Waarom was niet eerder bekend dat deze overeenkomst met de VS bestond?
‘De Nederlandse regering blijft hardnekkig vasthouden aan het geheimhoudingsargument. De ratio is nog altijd dat de vijand (lees: Rusland) niet aan informatie over mogelijke doelwitten mag worden geholpen. Onzin natuurlijk, de locatie Volkel is de Russen uiteraard bekend. Na 9/11 zijn er ook rapporten in de VS verschenen die op een mogelijke nuclear hijack door terroristen enzovoorts wijzen, althans tekortkomingen in de bewaking. Ook in adviezen van de AIV (Adviesraad Internationale Vraagstukkken) wordt vermelding van een locatie vermeden.’
Hoe komt het dat de Amerikanen dit soort ‘top secret’ documenten wel vrijgeven?
‘Omdat hun Freedom of Information Act kennelijk meer kans op succes biedt onze Wet openbaarheid van bestuur. De academische traditie om zulke “geheimen” na verloop van tijd prijs te geven is in Amerika bovendien groter dan bij ons. Tenslotte denk ik dat het Amerikaanse veiligheidsbelang bij de door Nederland te verrichten atoomtaak veel kleiner is dan omgekeerd.
Het is schokkend dat het wettelijk openbaarheidstraject in de VS kennelijk meer onthult over het Nederlandse veiligheidsbeleid dan de regering in Den Haag zelf wenst prijs te geven. Het blijkt dat Nederland een nucleaire vazalstaat is. Straks worden de oude kernbommen op Volkel vervangen door de gemoderniseerde B61-12. Het nieuwe wapen wordt gepresenteerd als “meer van hetzelfde” maar is in feite aanzienlijk “beter”, want preciezer. Als de geheime overeenkomst met de VS na het einde van de Koude Oorlog niet is aangepast, dan heeft Nederland nog altijd niets te zeggen over de inzet van deze wapens.’
