Home Batavia was een smeltkroes van culturen

Batavia was een smeltkroes van culturen

Wie in de achttiende eeuw een wandeling maakte door Batavia, liep door een multiculturele stad. Op afbeeldingen uit die tijd lijkt het alsof de verschillende bevolkingsgroepen gemoedelijk samenleefden. Maar achter die façade schuilt een complexer verhaal.

Zicht op de Nederlands Hervormde Kerk aan de Groote Rivier, 1806. In dit geïdealiseerde beeld leven Nederlandse kolonisten naast Aziatische inwoners.
Zicht op de Nederlands Hervormde Kerk aan de Groote Rivier, 1806. In dit geïdealiseerde beeld leven Nederlandse kolonisten naast Aziatische inwoners. AKG Images

Bram van der Wilt

Beeldredacteur

Gepubliceerd op: 19 november 2026

Batavia ontstond rond een VOC-fort, dat begin zeventiende eeuw werd gebouwd met toestemming van de lokale sultan. Naarmate de VOC haar activiteiten in de Indische archipel uitbreidde, groeide rond het fort een stad die diende als stapelmarkt, scheepswerf en bestuurlijk centrum. De gouverneurs-generaal van de VOC lieten in hun stad geen Javanen binnen uit angst voor opstanden. Maar iemand moest het vele werk in pakhuizen en havens verrichten. Daarvoor werden vanuit het huidige India, China, Zuidoost-Azië en Indonesië duizenden slaven ingevoerd. Rond 1700 leefde naar schatting ruim de helft van de inwoners van Batavia in slavernij. Zij verrichtten niet alleen het lichamelijk zware werk op de scheepswerf, maar ook de huishoudelijke taken in de huizen van de Europese en gegoede bevolking: koken, schoonmaken en de kinderen verzorgen.

Een Chinese marktkoopman verkoopt exotisch fruit in Batavia. Schilderij toegeschreven aan Andries Beeckman, circa 1640-1666.
Een Chinese marktkoopman verkoopt exotisch fruit in Batavia. Schilderij toegeschreven aan Andries Beeckman, circa 1640-1666.

Dit artikel is exclusief voor abonnees

Begrijp het heden, begin bij het verleden: met HN Actueel lees je historische achtergronden bij het nieuws van nu. Je leest al voor €4,99 per maand.
Een gefantaseerd beeld van verschillende groepen mensen in Batavia. Mardijkers zijn herkenbaar aan hun gestreepte kleding. Detail van een schilderij door Andries Beeckman, circa 1662.
Een gefantaseerd beeld van verschillende groepen mensen in Batavia. Mardijkers zijn herkenbaar aan hun gestreepte kleding. Detail van een schilderij door Andries Beeckman, circa 1662.

Naast de verschillende tot slaaf gemaakte bevolkingsgroepen was er een andere grote gemeenschap: de Mardijkers. Deze Aziaten waren door de Portugezen tot slaaf gemaakt, maar na hun bekering tot het christendom vrijgemaakt door de Nederlanders. Zij hadden vaak een eigen bedrijfje of ambacht en waren zo talrijk dat Portugees lange tijd de meest gehoorde taal op straat was.

Een Europese vrouw op theevisite bij een vrouw van gemengde komaf. Ze worden bediend door tot slaaf gemaakte vrouwen. Tekening door Jan Brandes, circa 1779-1785.
Een Europese vrouw op theevisite bij een vrouw van gemengde komaf. Ze worden bediend door tot slaaf gemaakte vrouwen. Tekening door Jan Brandes, circa 1779-1785.

Achter de voordeuren van veel Europese huizen zag het gezinsleven er anders uit dan in de Republiek. Nederlandse mannen die in dienst van de VOC naar Indië gingen, hadden moeite om Nederlandse vrouwen mee te krijgen. Zij woonden daarom vaak samen met inheemse vrouwen. De kinderen die uit deze relaties voortkwamen, werden mestiezen genoemd, later bekend als Indische Nederlanders. Toen de Brit Thomas Stamford Raffles begin negentiende eeuw in Batavia aankwam als tijdelijk bestuurder, was hij geschokt door wat hij zag. Hij beschouwde de vermenging van de Nederlandse kolonisten met de lokale bevolking als teken van moreel verval, en hij verweet de Nederlanders dat zij door hun jarenlange omgang met ‘vreemdelingen’ waren afgegleden.

Gezicht op Batavia door Johannes van Ryne, 1754. Goed zichtbaar is de bebouwing buiten de stadsmuren.
Gezicht op Batavia door Johannes van Ryne, 1754. Goed zichtbaar is de bebouwing buiten de stadsmuren.

Op de markten van Batavia kwamen al deze werelden samen: Chinese handelaren verkochten er specerijen naast Javaanse boeren met hun groenten en fruit, en in de keukens van de stad vermengden Aziatische kruiden en kooktechnieken zich met Europese gewoontes tot een geheel eigen keuken.

Rokende Chinese man in Batavia. Aquarel door Ernest Alfred Hardouin, 1846.
Rokende Chinese man in Batavia. Aquarel door Ernest Alfred Hardouin, 1846.

Aan dit ogenschijnlijk gemoedelijke samenleven kwam in 1688 een einde toen de gouverneurs-generaal segregatie invoerden. Verschillende bevolkingsgroepen moesten voortaan verplicht in aparte gebieden wonen. Iedereen kreeg een loodje dat zijn of haar afkomst vermeldde.

Massamoord op Chinezen

Een dieptepunt in het samenleven van de verschillende groepen vond plaats in oktober 1740. Door een wereldwijde daling van de suikerprijs was de suikerindustrie ingezakt en raakten veel Chinese plantagearbeiders werkloos. Om de onrust die dat veroorzaakte aan te pakken, besloot gouverneur-generaal Adriaan Valckenier verdachte Chinezen te deporteren naar Ceylon. Toen dit nieuws bekend werd, kwamen werkloze Chinese arbeiders in de omgeving van Batavia in opstand: ze plunderden en staken de suikerplantages in brand en vielen uiteindelijk ook de stadsmuren aan. De opstand werd door de VOC met harde hand neergeslagen, wat al snel doorsloeg in massaal geweld tegen de Chinese bevolking binnen de stadsmuren. Vijf- tot tienduizend Chinezen werden vermoord, onder wie vrouwen en kinderen.

De massamoord op de Chinezen in Batavia, ets door Jacob van der Schley, circa 1761-1763.
De massamoord op de Chinezen in Batavia, ets door Jacob van der Schley, circa 1761-1763.

De stad, die rond 1730 zo’n 50.000 inwoners telde, bestond nu uit allerlei verschillende wijken, elk met een eigen karakter. Aan het eind van de achttiende eeuw verhuisde de stad geleidelijk van de ongezonde kust naar het hoger gelegen en gezondere Weltevreden. Het oude Batavia, met zijn markten, werkplaatsen en gemengde straten, maakte zo plaats voor een nieuwe stadskern.

Huis op Rijswijk in Batavia, schilderij door Ernest Alfred Hardouin, circa 1835-1845. Rechts van het midden een Arabier met bediende.
Huis op Rijswijk in Batavia, schilderij door Ernest Alfred Hardouin, circa 1835-1845. Rechts van het midden een Arabier met bediende.

Malaria

Batavia werd gebouwd naar Nederlands voorbeeld, inclusief grachten. Maar het stilstaande water in grachten en visvijvers langs de kust trok enorme hoeveelheden muggen aan, die malaria verspreidden. Door de vele malaria-epidemieën kreeg Batavia de bijnaam ‘het kerkhof der Europeanen’. De welgestelde inwoners van de stad verhuisden daarom naar het hoger gelegen Weltevreden.

Gezicht op het hoekbastion Parel, onderdeel van Kasteel Batavia. Ets door Franz Xaver Habermann, circa 1775-1779
Gezicht op het hoekbastion Parel, onderdeel van Kasteel Batavia. Ets door Franz Xaver Habermann, circa 1775-1779.

Dit artikel is gepubliceerd in Historisch Nieuwsblad 11 - 2026

Dossier VOC

De Indonesische guerrillaleider Soerapati in zijn tijd als tot slaaf gemaakte bij opperkoopman Pieter Cnoll en zijn gezin. Schilderij door Jacob Coeman, 1665.
De Indonesische guerrillaleider Soerapati in zijn tijd als tot slaaf gemaakte bij opperkoopman Pieter Cnoll en zijn gezin. Schilderij door Jacob Coeman, 1665.
Interview

Verborgen verhalen in het VOC-archief

Grote delen van het 25 miljoen pagina’s tellende VOC-archief zijn de afgelopen jaren gedigitaliseerd. Met het project GLOBALISE wil hoogleraar koloniale geschiedenis Matthias van Rossum dat enorme archief nu toegankelijker maken. Samen met een internationaal team van wetenschappers ontwikkelt hij in het project GLOBALISE van het Huygens Instituut en het Internationaal Instituut voor Sociale Geschiedenis...

Lees meer
VOC-schip
VOC-schip
Interview

De VOC bestrafte homoseksualiteit aan boord met verbanning of de doodstraf

Historicus Desley de Graaf onderzocht homoseksualiteit op VOC-schepen en de strafrechtelijke vervolging daarvan. ‘De VOC maakte haar hele bestaan een probleem van de “afwijkende” seksuele identiteit van sommige van haar werklui.’  Dit artikel krijg je van ons cadeau Wil je ook toegang tot HN Actueel? Hiermee lees je dagelijks geschiedenisverhalen met een actuele aanleiding op onze website en ontvang je exclusieve nieuwsbrieven. Sluit hier een abonnement af...

Lees meer
VOC met de Prinsenvlag
VOC met de Prinsenvlag
Nieuws

Waarom is een kinderlied over de VOC een succes op TikTok?

‘Vaar je mee met de VOC? Naar verre vreemde landen en gebieden overzee?’ Een lied dat twintig jaar geleden voor de Canon werd gemaakt over de VOC, is op TikTok een eigen leven gaan leiden. Waarom is het vrolijk klinkende lied plotseling zo populair? Wie op TikTok de zoekterm ‘VOC’ intikt, wordt overspoeld door filmpjes...

Lees meer
VOC-vlag Scheepvaartmuseum
VOC-vlag Scheepvaartmuseum
Nieuws

Kunstenaar: VOC-schip moet weg

De VOC-vlag die op het schip bij het Scheepvaartmuseum wapperde keert definitief niet terug. Volgens kunstenaar Raul Balai gaat dat niet ver genoeg.

Lees meer
Loginmenu afsluiten