Timoer Lenk: massamoordenaar en mecenas

Maar te midden van al die glitter en glans vloeide ook bloed. Clavijo beschrijft hoe onder anderen de burgemeester van Samarkand aan zijn voeten werd opgehangen, en meerdere burgers feestelijk werden onthoofd. Toen de Spaanse delegatie een keer te laat op een banket kwam, gaf Timoer de tolk de schuld en strafte hem door een pin door zijn neus te laten slaan en hem vervolgens als een varken voort te slepen.

Deze feesten vonden plaats aan het hof van een van de wreedste heersers die ooit geleefd heeft. Timoer Lenk, de stichter van het Rijk der Timoeriden, roeide naar schatting miljoenen mensen uit, van Klein-Azië tot in India. Hij legde roemrijke steden in de as, zoals Isfahan, Delhi, Damascus en Bagdad. Zijn gezag was gebaseerd op brute kracht, zijn methode was terreur en vernietiging. Maar wie zich loyaal aan hem toonde, kon rekenen op goud, land, slaven, paarden, paleizen en tuinen.

Timoer kwam ter wereld in de jaren dertig van de veertiende eeuw, als telg van de voorname Barlas-clan in het Chagatay-kanaat van het inmiddels al verscheurde Mongoolse Rijk. Zijn geboorteplaats moet Sjahrisabz zijn geweest, ten zuiden van Samarkand in het huidige Oezbekistan. Het verhaal dat hij opgroeide als een verarmde schapendief moet gezien worden in de context van hem vijandige kronieken, want Timoer was al van vroege leeftijd een strijder. Als huurling raakte hij gewond bij een gevecht in de buurt van Kandahar: een pijl doorboorde zijn hand en hij raakte gewond aan zijn knie, waardoor hij voor de rest van zijn leven sleepte met zijn been. Zo kwam hij aan zijn bijnaam, Lenk, oftewel de ‘kreupele’ of de ‘lamme’.

Over de Mongoolse staten hing in de veertiende eeuw nog altijd de geest van de dertiende-eeuwse veroveraar Dzjengis Khan. In Timoers regio was de Mongoolse cultuur in de veertiende eeuw al ingrijpend geturkificeerd, en veel steppenomaden hadden zich onder invloed van de Arabieren bekeerd tot de islam. Maar de legende leefde voort. Wie zijn afstamming van Dzjengis Khan kon bewijzen, beschikte over belangrijk symbolisch kapitaal, dat kon worden ingezet tegen vijanden en concurrenten. Samen met zijn zwager Hussein speelde Timoer verschillende stammen tegen elkaar uit, om de wapens uiteindelijk ook tegen elkaar te gebruiken. De cruciale afrekening vond plaats in 1369. Timoer sleepte zijn zwager uit de moskee van de stad Balkh, doodde hem, en maakte zich meester van diens kostbare harem. Hij huwde Husseins weduwe, die een verre nazaat was van Dzjengis Khan, en verkreeg zo de titel ‘güregen’, wat zoiets betekent als ‘schoonzoon van de khan’. Dankzij haar vestigde Timoer zijn naam, en consolideerde zijn macht.

Als leider van het Chagatay-khanaat verenigde Timoer de twistende clans en vestigde een voor die tijd verbluffend sterke staat, met Samarkand als hoofdstad. Toch was het oorlog, oorlog en nog eens oorlog dat zijn rijk bij elkaar hield. Door elders te plunderen en belastingen te innen hield hij zijn legers gezond, bezig en tevreden. De heerser verrijkte namelijk niet alleen zichzelf, maar ook zijn onderdanen.

Historisch was Timoer een grensganger, die tijden en culturen verenigde. Als Turks-Mongoolse veroveraar-te-paard riep hij herinneringen op aan Dzjengis Khan. Tegelijkertijd was hij niet enkel een steppenomade, hij investeerde ook in steden, vooral in Samarkand. Zijn verlangen naar wereldheerschappij werd ingegeven door persoonlijke ambitie en eerzucht, maar ook door zijn geloof. Hij beweerde het ‘zwaard van de islam’ te zijn en zag het als zijn plicht ten strijde te trekken tegen de ongelovigen. Toch beschouwden veel Arabische moslims Timoer als een ongelovige, niet alleen omdat hij schedelpiramides achterliet in hun steden, maar ook omdat hij uiteindelijk de erecodes van de steppe en de wetten van Dzjengis Khan liet prevaleren boven die van de Koran.

Gedurende de laatste decennia van de veertiende eeuw trok Timoer moordend en plunderend door een gebied dat ook tegenwoordig veel in het nieuws is. Kandahar. Aleppo. Bagdad. Tbilisi. Hij onderwierp grote delen van Centraal-Azië en het huidige Afghanistan en Perzië, de Kaukasus en de zuidelijke delen van Rusland, om daarna op te trekken naar Klein-Azië, in de richting van Europa. Zijn methode volgde een vast patroon: Timoer gaf de steden de kans om zich zonder strijd over te geven. Wie dat weigerde, wachtte een beleg.

Om deze tactiek te laten slagen, zorgde hij ervoor dat iedere overwinning gepaard ging met weerzinwekkende bloedbaden en gruweldaden. In de Perzische stad Isfizar liet hij 2000 gevangenen levend inmetselen. In Isfahan gaf hij zijn leger bevel om buiten de stad over 7000 vastgebonden kinderen heen te galopperen. Op de rokende puinhopen van Isfahan noteerde en telde de historicus Hafiz-i-Abru achtentwintig schedeltorens – elk bestaande uit vijftienhonderd afgehakte hoofden. Zo maakte Timoer de wereld duidelijk dat je hem maar beter te vriend kon houden.

Deze uitgekiende barbarij paarde hij aan een voorliefde voor kunst en wetenschap. Bij iedere verovering liet Timoer de plaatselijke schriftgeleerden, astronomen en kunstenaars in leven en stuurde hen naar Samarkand, opdat ze zouden bijdragen aan de grandeur van de hoofdstad. Ter plaatse beval hij er tot de bouw van prachtige madrassa’s, observatoria, paleizen en luxueuze tenten.

Vooral de tuinen van Samarkand moesten de harmonie en symmetrie van de kosmos benaderen – in de traditie van de Perzische charbagh-stijl, die terug te voeren is op de tijd van Cyrus de Grote. Het is niet voor niets dat het woord ‘paradijs’ via het Latijnse paradisus en het Griekse paradeisos is terug te voeren op het Oudperzische woord pairidaēza – wat ‘ommuurde tuin’ betekent. Zo wilde Timoer zijn stad bouwen: als een idylle, een groene oase.

Sprookjesachtig of niet: Timoer verbleef maar zeer zelden in Samarkand. De paarden brachten hem verder dan zijn manke been hem dragen kon en altijd was hij onderweg. In de uithoeken van zijn rijk positioneerde hij zonen van zijn (vele) vrouwen als vazallen, en probeerde de boel zo bij elkaar te houden. Sommige zonen maakten hun naam echter niet waar, en dan moest Timoer oost- en westwaarts keren om orde op zaken te stellen. Groot was zijn rijk, maar ook wankel in evenwicht. Dat alles gebouwd was op terreur en een blinde loyaliteit aan de grillen van de grote leider, hielp ook niet.

Na jarenlange veldtochten keerde hij in 1396 terug naar Samarkand. Twee jaar verbleef hij er, en initieerde megalomane bouwprojecten om zijn macht en kracht met luister te etaleren. Maar andermaal lonkten het nomadische leven en de horizon. Net als zijn voorbeelden Alexander de Grote en Dzjengis Khan zette hij zijn zinnen op India. In 1398 galoppeerde hij met enorme heerscharen via Kaboel en de Hindoekoesj naar het sultanaat van Delhi – dat weliswaar verzwakt was, maar nog steeds viel te duchten. De khan van de stad Dipalpur in de Poenjab had Timoer onderweg al per brief gewaarschuwd: ‘Het verlangen van uw vorst is om dit koninkrijk met zijn rijke inkomsten te veroveren. Welnu, laat hem het ons met wapengeweld afnemen, als hij daartoe in staat is. Ik beschik over talloze legers en geduchte olifanten, en ben bereid tot oorlog.’

Olifanten waren op dat moment nog nieuw voor Timoer. Verhalen over reusachtige, verpletterende monsters hadden zelfs de dapperste Tataren bang gemaakt. Op 17 december 1398 kwam het bij Delhi tot een veldslag tussen de legers van Timoer en die van de Indiase Tughluq-sultan. ‘Zo’n hevige strijd had niemand ooit aanschouwd,’ schreef een contemporaine kroniekschrijver, ‘en zo’n angstaanjagend lawaai nog nooit gehoord: de cymbalen, de pauken, de trommels en de trompetten, de klokken die de Indiërs luidden, de kreten van soldaten, ze deden de aarde beven.’

De olifanten schakelde Timoer uit door zijn kamelen op te zadelen met kurkdroog hooi en dat aan te steken. De in doodsnood vluchtende kamelen maakten de olifanten bang, die vervolgens zelf op de vlucht sloegen en de Indiase soldaten vertrapten. Hoewel Timoer naar verluidt Delhi wilde sparen, kon hij zijn manschappen niet in bedwang houden. De razernij duurde dagenlang en Timoers losbandige ruiters lieten de grote stad Delhi achter in puin. Het sultanaat was gebroken en vernietigd. Na gedane zaken nam Timoer van alles mee: slaven, edelstenen, goud, en … de olifanten.

Vanuit Europees perspectief waren deze oorlogen in Delhi erg ver weg. Misschien hadden de kruisvaarders wel gehoord van de legende van Timoer Lenk, maar daar bleef het grotendeels bij. Niet zozeer de Tataren als wel de Ottomanen bezorgden veel Europese leiders hoofdpijn. Zij hadden al voor de poorten van Wenen gestaan, en de Balkanvolkeren zuchtten onder het spreekwoordelijke ‘Turkse juk’. In 1396 had de Ottomaanse sultan Bayezid bij Nicopolis een christelijke alliantie vermorzeld, en het was de vraag wat hij nog verder van plan was. Tot zekere opluchting richtte Bayezid echter zijn pijlen op het oosten, waar hij botste met de belangen van Timoer. Over en weer waren er al dreigementen geuit, en wie Timoer kende, wist dat het hem ernst was.

Aan het begin van de vijftiende eeuw trok Timoer daarom naar Anatolië (tussendoor vernietigde hij nog de stad Bagdad) en in 1402 kwam het bij Ankara tot een confrontatie met het Ottomaanse Rijk. Bayezid verloor de slag, en werd krijgsgevangene van Timoer. Deze overwinning van een ‘vijand van een vijand’ leidde in Europa tot een kortstondige Timoer-hype: veel leiders probeerden de stepperuiter uit Azië te paaien en voor zich te winnen. Was het angst? Was het opportunisme? Ook de reis van Clavijo naar Samarkand kun je in deze context begrijpen. Later vereeuwigde de Engelse toneelschrijver Christopher Marlowe Timoer als Europese obsessie in zijn stuk Tamburlaine (circa 1587), met daarin een beroemde scène waarin Timoer sultan Bayezid in een kooi houdt en vernedert – historisch onwaarschijnlijk, maar visueel sterk.

Na de Slag bij Ankara had Timoer met gemak door kunnen stoten tot Wenen – en Europa kunnen onderwerpen. Maar het waardeloze continent interesseerde hem niet. Hoewel oud en moe, wilde hij zich meten met de grootste beschaving van Azië, zo niet de wereld: Ming-China. Weer terug in Samarkand bereidde hij zich voor op deze reis langs het ‘dak van de wereld’, door sneeuw en ijs, naar Peking. Maar Timoer zou zich stukbijten op China. Op oorlogspad overleed hij in 1405 aan koorts, in Otrar – in het huidige Kazachstan. Het was hem niet gelukt om een nieuwe Dzjengis Khan te worden, maar hij was een heel eind gekomen, en had bij leven een reusachtig rijk gesticht.

Na zijn dood bleek het Rijk der Timoeriden echter geen lang leven beschoren. De zonen, zwagers, kleinzonen en andere verwanten vulden het enorme loyaliteitsvacuüm met verraad, complotten en strijd. Ondanks alle prachtige tuinen, moskeeën en paleizen, had Timoer oorlog gezaaid, en oorlog geoogst.