Spanningen tussen Amerika en China liepen hoog op na fatale vliegtuigbotsing

Maar de EP-3 is niet zomaar een P-3. De ‘e’ staat voor electronic signals reconaissance. Het is een speciale versie, boordevol antennes en sensoren om berichtenverkeer en andere elektronische signalen op te vangen. Het land dat het de lucht instuurt, zal het een surveillancevliegtuig noemen. Het land waarop de EP-3 wordt afgestuurd, zal eerder het woord spionagetoestel gebruiken.

Toen de EP-3 die dag boven de Zuid-Chinese Zee vloog, kreeg het omstreeks kwart over negen ’s ochtends gezelschap van twee Chinese J-8 onderscheppingsjagers. De J-8 was de eerste geheel in China ontworpen en gebouwde straaljager, al zal de kenner er Russische invloeden in herkennen.

Hoewel de Amerikaanse EP-3 in internationaal luchtruim vloog, was het gebruikelijk dat de Chinese militaire luchtverkeersleiding onderscheppingsjagers de lucht instuurde. Toen de Chinese piloten de Amerikaanse EP-3 onderschepten, gebeurde dat op 70 zeemijl (110 kilometer) van Hainan. Dit eiland vormt het zuidelijkste puntje van de Volksrepubliek China en herbergt meerdere militaire objecten. De Longpo marinebasis is met geheimzinnigheid omgeven; defensie-analisten denken dat de basis een in de kliffen uitgehakte ondergrondse haven heeft met een ingang onder het wateroppervlak, waardoor onderzeeboten ongezien in en uit kunnen varen. Hainan is de thuisbasis van China’s duikboten die met ballistische kernraketten zijn uitgerust.

Net als nu beschouwde China zo’n beetje de hele Zuid-Chinese Zee als zijn nationale wateren. Het gebied, ruwweg zes keer zo groot als de Noordzee, is rijk aan vis, olie en gas, en een groot deel van de enorme goederenstroom van en naar China gaat door deze zee. De Chinezen vonden dat de Amerikanen daar niets te zoeken hadden, zo ver van hun eigen land. En al helemaal niet in de buurt van Chinese militaire bases.

Veel valt er niet aan te doen als een schip of vliegtuig van een ander land zich vertoont in een gebied waar je ze liever niet wilt hebben. En dus beperken landen zich meestal tot pesten en intimideren van pottenkijkers door heel hard voor de ander langs te vliegen of juist steeds een beetje dichterbij te komen. Ook worden er soms flares afgeworpen; lichtkogels die bedoeld zijn om met hun warmte luchtdoelraketten te misleiden, maar die je beter niet in je motor kunt krijgen. Het is een spel dat doorgaat tot de ander het te gevaarlijk vindt worden. Wie knippert er het eerst met zijn ogen?

Meestal gaat dat goed. Maar op 1 april 2001 raakte de J-8 van luitenant-commandant Wang Wei de EP-3 toen hij voor de derde maal met zijn straaljager naar het Amerikaanse toestel kroop. Toen hij zijn neus optrok om vaart te minderen, gebeurde wat niemand wilde. Zijn vleugel raakte de snel ronddraaiende propeller van de EP-3. Door de kracht van de botsing brak zijn toestel direct in twee stukken. Wang slaagde er nog in zijn schietstoel te activeren, maar is nooit teruggevonden en later doodverklaard.

Ook de EP-3 was zwaar beschadigd. De J-8 had met zijn staartvleugel de buitenste propeller aan de linkervleugel geraakt, die daardoor stilviel. Maar de rondvliegende brokstukken richtten de meeste schade aan: het neusstuk dat de vluchtradar beschermt, scheurde finaal af. Erger was dat een antennekabel zich om het staartstuk had gewikkeld en dat een van de flaps omhoog kwam te staan. Dat maakte de EP-3 nauwelijks te besturen.

De EP-3 rolde na de klap sterk over naar links en daalde steil; bijna tweeëneenhalf kilometer in dertig seconden. Ondanks dat luitenant Shane Osborn − op dat moment pas 26 jaar oud − de duikvlucht wist te stuiten, daalde de EP-3 nog eens 1.800 meter voordat de gezagvoerder het toestel volledig onder controle kreeg. ‘Het eerste wat ik dacht was: die kerel jaagt ons allemaal de dood in,’ zou hij bij terugkeer in de VS verklaren. Later schreef hij in zijn boek: ‘Ik dacht dat we dood zouden gaan. Zonder twijfel. We daalden 8.000 voet, ondersteboven, voordat we het toestel onder controle begonnen te krijgen. Dat is genoeg tijd om over die mogelijkheid na te denken.’

Osborn had een crash weten te voorkomen, maar was nog lang niet uit de problemen. Hij droeg de verantwoordelijkheid voor zijn gehele bemanning, die inclusief hijzelf uit 24 personen bestond. Hij voelde niets voor een risicovolle noodlanding op volle zee, die naar zijn inschatting zijn crew het leven zou kosten. Aanvankelijk instrueerde hij daarom de bemanning zich gereed te maken om het toestel te verlaten. Nadat iedereen vanaf een veilige hoogte met een parachute uit het toestel was gesprongen, kon hij het in zee laten storten, al dan niet met hemzelf achter de stuurknuppel.

Maar naarmate hij het toestel beter onder controle kreeg, koos hij voor een andere oplossing: proberen het dichtstbijzijnde vliegveld te bereiken. Dat betekende dat hij koers moest zetten naar China, om precies te zijn naar Lingshui, de luchtmachtbasis op Hainan waarvandaan de twee J-8’s waren opgestegen.

Osborn gaf zijn copiloot de opdracht via een noodfrequentie contact te zoeken met de Chinese militaire luchtverkeersleiding. Die gaf ondanks herhaalde oproepen geen antwoord, waarschijnlijk omdat de verkeersleiders zelf geen beslissing durfden te nemen en het hogerop zochten. Maar Osborn had geen tijd. En geen alternatief. Dan maar het Chinese luchtruim schenden en zonder toestemming landen. De tweede J-8 had inmiddels toestemming gevraagd de Amerikaanse indringer uit de lucht te schieten, maar dat verzoek werd afgewezen.

In de tussentijd gaf Osborn zijn bemanning opdracht het Emergency Destruct Plan in werking te stellen; ze moesten zoveel mogelijk geheime documenten, data en apparatuur vernietigen. Ze goten koffie over de computers en bewerkten de harddisks met een bijl. In de 26 minuten die de EP-3 nodig had om naar Lingshui te vliegen, sloeg de bemanning het interieur kort en klein.

Landen zou geen makkie worden, met nog genoeg brandstof aan boord om naar Japan terug te kunnen vliegen. Desondanks slaagde Osborn erin het gehavende toestel veilig aan de grond te zetten, waarna bemanningsleden hun taak hervatten en zoveel mogelijk aan boord stukmaakten. Ondertussen hadden Chinese soldaten het toestel omsingeld en eisten ze toegang. Toen ze na ongeveer vijftien minuten hun geweren door de ramen op de inzittenden richtten, gebood Osborn zijn bemanning de deur te ontgrendelen en naar buiten te gaan. 

Er was een groot internationaal incident ontstaan, waarvan beide landen elkaar de schuld gaven. Het Witte Huis beweerde dat Wangs J-8 het Amerikaanse toestel te dicht was genaderd. China’s versie was dat Osborn zijn koers plotseling had gewijzigd. De Chinezen hadden in deze blame game de troeven in handen: 21 Amerikaanse mannen, drie vrouwen én het toestel. Amerika wilde ze vanzelfsprekend allemaal terug.

Osborn en zijn bemanning werden op de basis gevangengezet en dagenlang verhoord. Chinese technici bestudeerden ondertussen minutieus het toestel. Ze hoopten erachter te komen waartoe de elektronische ogen en oren van een EP-3 in staat waren.

De crisis werd na tien dagen beëindigd toen de Amerikaanse regering een brief met twee excuses had opgesteld. Daarin betuigde de regering spijt voor de dood van Wang en spijt voor het schenden van het Chinese luchtruim en het landen zonder toestemming.

De brief was opzettelijk vaag geformuleerd, zodat beide landen zonder gezichtsverlies een punt achter het incident konden zetten. De Chinezen presenteerden de brief als een schuldbekentenis. De Amerikanen hielden vol dat zij alleen spijt hadden betuigd over de gebeurtenissen en dat van excuses geen sprake kon zijn, omdat er van Amerikaanse zijde niets fout was gedaan bij de botsing.

Op 12 april werden de 24 bemanningsleden vrijgelaten en naar Hawaï gevlogen. Osborn verklaarde dat hij en zijn bemanning tijdens hun noodgedwongen verblijf in Hainan goed en respectvol waren behandeld. Ze waren wel urenlang verhoord, ook ’s nachts, in een poging hen te laten verklaren dat zij schuld aan de botsing hadden. Maar de gezagvoerder hield vol in een rechte lijn te hebben gevlogen: ‘Wij deden het goed. Excuses van onze kant zijn niet nodig.’

Osborn kreeg het Distinguished Flying Cross voor zijn moed, koelbloedige optreden en het redden van de bemanning. Amerikaanse technici kregen later toestemming de EP-3 op Lingshui uit elkaar te halen en in stukken naar de VS terug te brengen. Vóór zijn vertrek huiswaarts kreeg Osborn de kans om zijn toestel nog één keer te zien. Terwijl hij naar zijn vliegtuig keek, viel er een hoogteroer op de grond, schreef hij later. ‘Staande in de verzengende hitte van de Lingshui taxibaan, realiseerde ik me dat ik naar een wonder keek. Het toestel was er veel erger aan toe dan ik al dacht.’