Home DIRIGENTEN VAN DE HERINNERING. MUSEALISERING EN NATIONALISERING VAN DE VOLKSCULTUUR IN NEDERLAND 1815-1940

DIRIGENTEN VAN DE HERINNERING. MUSEALISERING EN NATIONALISERING VAN DE VOLKSCULTUUR IN NEDERLAND 1815-1940

Albert van der Zeijden

Historicus en katholicisime-expert

Gepubliceerd op: 11 februari 2002

Update 7 april 2020

Iedereen weet: de volkscultuur is een rariteitenkabinet. Het blijkt uit merkwaardige gewoonten en gebruiken als ringsteken, Sinterklaas, midwinterhoornblazen en nog heel veel meer. Hoe al deze rituelen op zeker moment tot nationale iconen werden verheven, is het onderwerp van het uitstekend geschreven proefschrift van Ad de Jong, verbonden aan het nationale rariteitenkabinet bij uitstek: het Nederlands Openluchtmuseum. In zijn verhaal over de geschiedenis van de musealisering van de Nederlandse volkscultuur staat dit museum, dat in 1918 in Arnhem werd geopend, centraal.

Hoofdpersoon van het boek is de merkwaardige persoon D.J. van der Ven (1891-1973). Ad de Jong wekt de indruk een beetje neer te kijken op deze onvermoeibare journalist en propagandist, die hij tijdens de promotieplechtigheid karakteriseerde als de André Rieu van de Nederlandse folklore. Daarmee plaatst De Jong zich in een traditie van enigszins elitair angehauchte volkscultuurbeschermers en kiest hij – ietwat anachronistisch – partij in toenmalige debatten. Zijn eigen voorkeur ligt duidelijk bij Van der Vens grote tegenstander A.A.G. van Erven Dorens, de immer bedachtzaam formulerende eerste directeur van het Openluchtmuseum. Volkscultuur gaat weliswaar over het gewone volk, maar daarbij past blijkbaar geen `volkse’, populistische manier van tentoonstellen zoals Van der Ven die voorstond.

Wilhelmina        
Van der Vens finest hour kwam al vroeg, in 1919, toen hij in Arnhem een groot Vaderlandsch Historisch Volksfeest organiseerde met, onder zeer veel meer, een Drentse boerenbruiloft, een klederdrachtenoptocht door het centrum van de stad en volkssporten als klootschieten en beugelen. Ter gelegenheid van het 25-jarig regeringsjubileum van koningin Wilhelmina, in 1923, wilde hij het nog eens herhalen. Maar het hoogtepunt van de volkscultuur was toen waarschijnlijk al voorbij. In het begin van haar regering had Wilhelmina zich nog in Fries kostuum laten fotograferen, om zo de harten van haar volk te winnen. Maar in de jaren twintig begon de elite steeds meer neer te kijken op de `volkse’ elementen in de volkscultuur.
Onder het gewone volk moest de opmars toen nog beginnen. In zekere zin kan de volkscultuur daarmee – ironisch genoeg – beschreven worden als een gesunkenes Kulturgut. Eerst was de belangstelling er bij de elite, het gewone volk volgde pas later. Van der Ven ging letterlijk de boer op met zijn folklore. In de jaren twintig produceerde hij diverse folkloristische films. Volgens sommigen ontwikkelde hij zich daarbij tot een wetenschappelijke hooligan. De volkskundige vond namelijk dat hij het monopolie had op het filmen van Nederlandse folklore. Toen hij in 1923 op Terschelling filmde deed hij er alles aan om een concurrerende filmer het werk onmogelijk te maken, onder andere door ‘kerels te paard’, na consumptie van de nodige drank, de concurrentie letterlijk omver te laten rijden.
Een immense daadkracht kenmerkte Van der Vens activiteiten. Al op jonge leeftijd verloor hij bij een tramongeluk zijn rechterhand. Het zou hem er niet van weerhouden de meest productieve folklorist van zijn generatie te worden. Hij publiceerde tientallen boeken en vele honderden artikelen. Ton Wagemakers heeft hem ooit, niet ten onrechte, de vader van de ‘moderne’ folklore in Nederland genoemd. Van der Vens moderne presentatietechnieken, met een grote rol voor de zogenaamde levende geschiedenis, zou pas in onze eigen tijd navolging krijgen, onder andere in het Nederlands Openluchtmuseum. Het wordt tijd voor een eerherstel van de nog steeds als controversieel bekend staande D.J. van der Ven.

Albert van der Zeijden is medewerker van het Nederlands Centrum voor Volkscultuur.

Nieuwste berichten

De Franse oproerpolitie grijpt in tijdens demonstraties op de Place de la Republique in Parijs, 17 oktober 2026.
De Franse oproerpolitie grijpt in tijdens demonstraties op de Place de la Republique in Parijs, 17 oktober 2026.
Artikel

Franse oproerpolitie pakt demonstranten aan zoals in de negentiende eeuw

Begin twintigste eeuw was Frankrijk het eerste land ter wereld dat een professionele oproerpolitie oprichtte. Ordehandhaving à la française was zelfs zo succesvol dat andere landen de Franse doctrine overnamen. Van die voorbeeldfunctie is weinig meer over. In de Noord-Franse stad Lens is het op maandag 5 oktober 2026 al vroeg in de morgen onrustig....

Lees meer
Dumitru en Florica Bagdasar met hun dochter Alexandra, circa 1939.
Dumitru en Florica Bagdasar met hun dochter Alexandra, circa 1939.
Artikel

De hersteller van de Roemeense volksgezondheid

Florica Bagdasar krijgt als minister de haast onmogelijke opdracht om na de Tweede Wereldoorlog de Roemeense gezondheidszorg uit de modder te trekken. Aan politieke gevoeligheden denkt ze niet, Bagdasar doet alles wat praktisch gezien nodig is. Het wordt haar niet in dank afgenomen. Florica Bagdasar heeft in 1946 net haar man begraven, als er wordt...

Lees meer
Fugger wil zijn geld terug
Fugger wil zijn geld terug
Recensie

Fugger wil zijn geld terug

De familie Fugger bouwde een netwerk op in heel Europa en financierde vorsten en pausen. Dat maakte ze ook kwetsbaar. Op 24 april 1523 schreef de Augsburgse bankier Jakob Fugger een brief aan Karel V, koning van Spanje, heer der Nederlanden en keizer van het Heilige Roomse Rijk der Duitse Natie. Aan het hof van...

Lees meer
In deze film debatteert Spinoza met Rembrandt
In deze film debatteert Spinoza met Rembrandt
Recensie

In deze film debatteert Spinoza met Rembrandt

In films kan alles. In Spinoza discussieert de filosoof die religieuze waarheden in twijfel trok met kunstenaar Rembrandt van Rijn over het leven, de rede, God en religie. Dat de film historische fictie is, is geen bezwaar. Dat hij nogal schools uitpakt, is dat wel.  ‘Amsterdam 1656. Een machtige en rijke stad die zichzelf ziet...

Lees meer
Loginmenu afsluiten