Op Openbaarheidsdag 2026 ging bij het Nationaal Archief een dossier open met papier dat walmt van sigarenrook, paranoia en morele zelfoverschatting. Vol met mannen die de oorlog hadden overleefd en daarna niet meer wisten wat vrede was. Dossier 6426, inventaris 2.03.01: Het leest als een B-film die zichzelf te serieus neemt.
Inbraak, moord, een mol: de documenten die voor het eerst toegankelijk zijn, lijken rechtstreeks uit de wereld van James Bond te komen. Het dossier van de Binnenlandse Veiligheidsdienst uit het begin van de jaren vijftig draait om een aantal heren uit de omgeving van Soest en Hilversum die in de Tweede Wereldoorlog een verzetsgroep vormden. Toen het eenmaal vrede was, gingen ze vrolijk door met de illegaliteit. Het waren mannen aan de rechtse kant van het politieke spectrum, conservatief en ernstig bezorgd over de opmars van het communisme en de dekolonisatie.
Aan dat laatste probeerden ze driftig iets te doen; vlak na de oorlog vatten ze het plan op om Huib van Mook te vermoorden, blijkt uit het dossier dat op 1 januari openbaar is geworden. De pragmatische luitenant-gouverneur-generaal van Nederlands-Indië was na de oorlog een voorstander van het erkennen van de Indonesische republiek. Hij wilde de overgang naar het nieuwe regime in Indië zo soepel mogelijk laten verlopen, in tegenstelling tot de regering in Den Haag. Reden genoeg voor de voormalige verzetslieden in het Gooi om de verderfelijke verrader van de Nederlandse zaak dood te maken.
In het dossier staat dat er al in 1946 een aanslag had moeten plaatsvinden, toen Van Mook in Nederland was voor een overleg met een aantal Indonesische politici, een samenkomst die bekend is komen te staan als de Hoge Veluwe-conferentie. De verzetsgroep heeft vlak voor de conferentie verschillende militairen en ex-militairen benaderd om de trekker over te halen. Die hebben allemaal geweigerd – twee daarvan waarschuwden generaal Koot en de Marechaussee. Vandaar dat de conferentie onder strenge beveiliging plaatsvond en de moord niet doorging. Het zet de BVD op het spoor van de groep.
Dit artikel is exclusief voor abonnees
Rookgordijnen
Het plan voor de moordaanslag wordt een dik jaar later nieuw leven ingeblazen door een opmerkelijk lid van de groep, voormalig politieman Joop Kraa. Tot 1939 zat hij bij de politie in Amsterdam, vlak voor de Duitse bezetting verhuist hij naar Soest, om daar bij het corps te gaan werken. Het lijkt erop alsof hij met de Duitsers heult en vrienden is met de NSB-burgemeester van die gemeente.
Maar dan sluit hij zich aan bij de groep die na de oorlog Van Mook wil vermoorden. Hij is dus goed in het opwerpen van rookgordijnen. Dat blijkt opnieuw als hij in 1943 meedoet met een communistische verzetsgroep, als die een overval pleegt op het politiebureau van Soest, om dossiers te vernietigen. Kraa duikt daarop onder en blijft tot het einde van de oorlog onvindbaar. Vlak na de bevrijding is hij gearresteerd – wellicht vanwege het vermoeden dat hij ‘fout’ of communist was geweest – maar ook weer vrijgelaten na tussenkomst van enkele verzetsvrienden. Het komt niet tot een veroordeling.
Kraa duikt onder en blijft tot het einde van de oorlog onvindbaar
Hij verlaat de politie en gaat voor een handelsmaatschappij werken. Maar de vos verliest zijn streken niet; hij sluit zich tegelijkertijd aan bij de ‘organisatie Hacke’, een soort private inlichtingendienst voor het bedrijfsleven, opgericht door VVD-kamerlid Aart Hacke en de conservatieve Friese onderwijzer Tjerk Elsinga. Bij deze club wordt hij ‘hoofd inlichtingen’ voor Hilversum en omgeving.
In deze tijd benadert hij de voormalige verzetsvrienden om hun plan om Van Mook te liquideren alsnog uit te voeren. Er is een flinke overlap tussen de Gooise verzetsmensen en de club van Hacke, sommige mannen zijn volgens de BVD lid van beide organisaties. Het wapen dat voor de moord nodig was, wilde Kraa stelen bij een inwoner van Laren van wie hij wist dat die een pistool in huis had. Als die zich zou verzetten, dan moest de heer des huizes worden uitgeschakeld. ‘Helemaal niet erg’, zei Kraa volgens het dossier. ‘Daar je zoiets tijdens de bezetting toch ook deed.’
Kraa ‘moest boeten’
Uit het hele dossier stijgt een lucht op van mannen die de spanning en actie van de oorlog missen. Vooral de organisatie rond VVD’er Hacke lijkt een zoete inval voor vrije jongens – vooral uit de politie – die de vrede maar saai vonden. Ze verdienden ook goed aan het verzamelen van inlichtingen, vooral over linkse sympathieën van belangrijke figuren. In de jaren vijftig zijn Elsinga en een paar ‘geheim agenten’ veroordeeld wegens het lekken van dienstgeheimen. Aart Hacke zelf bleef buiten schot, hij werd na zijn Kamerlidmaatschap heel braaf voorman van de Ziekenfondsraad en zijn spionagedienst verdween in de obscuriteit.
En Kraa? Die was plotseling verdwenen, nog voor zijn plan om Van Mook om te leggen kon worden uitgevoerd. Hij verhuisde uitgerekend naar Indië, vlak voor de soevereiniteitsoverdracht. Zijn opvolger als hoofd inlichtingen Hilversum deed onderzoek naar Kraa en ontdekte dat de voormalig politieman alle plannen en activiteiten van de Gooise verzetsgroep al die jaren had gelekt naar de CPN, afdeling Hilversum. Tijdens de volgende vergadering van de groep – zelfs rechtse saboteurs doen aan overleg – zweren de leden van de groep dat Kraa ‘moet boeten’, als hij terugkeert naar Nederland. De BVD heeft een luistervink in de zaal en schrijft alles keurig op.
Wanneer die terugkomst precies was, is niet meer na te gaan. In 1953 vermeldt de Gooi en Eemlander in de familieberichten wel dat Kraa vader is geworden van een zoon, schijnbaar woonde hij weer in de regio. Daarna wordt het stil rond de man die als communistische mol in rechtse verzetskringen is geïnfiltreerd. Uit familieberichten is op te maken dat hij in 1970 is overleden, net geen zestig jaar. Hij werkte op dat moment bij een papierwarenfabriek in Leeuwarden. Over zijn verleden als linkse mol in een rechts bolwerk heeft hij zich nooit in de openbaarheid uitgelaten. Voor zover is na te gaan, heeft hij ook nooit ‘moeten boeten’.
Het dossier over zijn activiteiten laat zien hoe dun de scheidslijn was tussen verzet en terreur, tussen patriottisme en misdaad. En hoe gemakkelijk geweld, eenmaal toegestaan, zijn legitimatie nooit meer opgeeft.
