De foto die de wereld schokte

Zojuist zijn Russische tanks de Slowaakse hoofdstad Bratislava binnengerold om in Tsjechoslowakije een einde te maken aan het ‘socialisme met een menselijk gezicht’. Onder leiding van de Slowaak Alexander Dubček waait sinds januari 1968 in communistisch Tsjechoslowakije een wind of change.

Meer historische context bij het nieuws van vandaag?

Meld je aan voor de gratis nieuwsbrief van Historisch Nieuwsblad.

Je aanmelding is helaas niet gelukt. Probeer het later nog eens.

Mensen mogen naar het Westen reizen en hun mening uiten. De eerste stappen tot liberalisering van de economie worden gezet en de censuur is afgeschaft. De leidende rol van de Communistische Partij wordt ter discussie gesteld. Bang dat de ‘De Praagse Lente’ overslaat naar andere Oostbloklanden valt het Warschaupact op 21 augustus Tsjechoslowakije binnen. Algauw bezetten 500.000 militairen het land met krap 15 miljoen inwoners. De bevolking biedt op grote schaal verzet, doorgaans geweldloos.

Demonstranten schakelen Sovjettanks uit — Demonstranten weten enkele van de 6000 tanks die het Warschaupact inzet uit te schakelen.

Inwoners van Bratislava schreeuwen de Sovjets verwensingen toe — De Russen verwachten dat ze met open armen worden ontvangen. Maar inwoners van Bratislava schreeuwen hen in het Russisch toe: ‘Ga terug naar huis, Ivan!’

De invasiemacht richt zich om te beginnen op krantenredacties en tv-stations. Voorkomen moet worden dat de wereld beelden te zien krijgt van de brute bezetting met 6000 tanks en een woedende bevolking.

Slowaken protesteren op de sokkel van het al eerder weggehaalde Stalin-standbeeld in Bratislava. De derde man van links is Dominik Tatarka, een beroemd schrijver en later een van de ondertekenaars van Charta 77.

Een van die woedende burgers is loodgieter Emil Gallo (44). Die ochtend is voor zijn ogen een 17-jarig meisje op straat in Bratislava om het leven gekomen. Op het Šafárik-plein gaat Gallo voor de loop van een tank staan, rukt zijn hemd open en roept: ‘Schiet dan!’ Niet een Russische tankschutter, maar Ladislav Bielik (29), fotograaf bij dagblad Smena, drukt af. Die dag en de dag erop schiet hij nog eens 186 foto’s, waarvan er vijf in een speciale editie van zijn krant verschijnen. Op de voorpagina de foto van de man voor de tank, zonder vermelding van de fotograaf.

Emil Gallo daagt in Bratislava een tank uit — Loodgieter Emil Gallo (44) rukt zijn hemd open voor de loop van een Russische tank en roept: ‘Schiet dan!’ Het is een van de honderd beroemdste foto’s van de twintigste eeuw. Bratislava, 21 augustus 1968.

Op alle voorpagina’s

Een West-Duitse student neemt een exemplaar van de speciale Smena-editie mee naar München en laat dat aan een medewerker van Deutsche Presse-Agentur (DPA) zien. Op de redactie wordt van het gladgestreken Smena-nummer een nieuwe foto gemaakt, die op 25 augustus wordt afgedrukt in het West-Duitse weekblad Welt am Sonntag. De volgende dag prijkt hij op de voorpagina van The New York Times. Duizenden kranten en tijdschriften nemen de foto over. In bijschriften staat vaak ten onrechte dat de foto in Praag is geschoten. De credits worden toegeschreven aan DPA.

Een Sovjetofficier richt zijn vuurwapen vanuit een tank op inwoners van Bratislava.

Voor een tentoonstelling bracht Bieliks zoon de foto’s van zijn vader tot leven met AI.

Inwoners van Bratislava maken een vrachtwagen onklaar — Inwoners van Bratislava doen er alles aan om de Russische opmars een halt toe te roepen. Hier hebben ze een vrachtwagen onklaar gemaakt.

Protesten in Bratislava — Fotograaf Ladislav Bielik is op het dak van de Comenius Universiteit geklommen, waar de bezetters drie inwoners van Bratislava hebben doodgeschoten, onder wie een 17-jarig meisje.

Ondertussen probeert de Staatsveiligheidsdienst hem tevergeefs de negatieven van zijn beroemde foto’s te ontfutselen. Dat zijn foto van Emil Gallo inmiddels de hele wereld is overgegaan zonder dat hij er een kroon voor heeft ontvangen, dringt amper tot Bielik door. In 1984 komt hij om als hij een autorally fotografeert bij Boedapest. De Fluwelen Revolutie in zijn land maakt hij niet meer mee.

Alle politieke vrijheden in Tsjechoslowakije worden teruggedraaid. In 1971 wordt Ladislav Bielik ontslagen bij Smena en vier jaar later ook bij sportweekblad Štart. Zijn gezin kan amper rondkomen van het inkomen van Ladislavs echtgenote Alica, met wie Ladislav vier dagen vóór de invasie is getrouwd.

Protesteren in Bratislava met stenen en spandoeken — Protesterende burgers proberen eerst met stenen de bezetters tegen te houden en daarna met spandoeken.

Protest met bloemen in de loop van een tank — Ze proberen het ook met bloemen, die ze samen met een Tsjechoslowaakse vlag in de loop van een tank hebben gestoken.

Postuum erkenning

Peter Bielik (1974), de zoon van de fotograaf, vindt in 1989 duizenden door Ladislav verstopte negatieven in de kelder van zijn ouderlijk huis. Daartussen zitten de negatieven van de 187 foto’s die zijn vader op 21 en 22 augustus 1968 heeft gemaakt, waaronder die van de ‘tankman’. Sindsdien zet Bielik junior zich onvermoeibaar in om zijn vaders auteurschap van de foto op te eisen. Elk jaar wordt er wel ergens een tentoonstelling van het werk van Ladislav Bielik georganiseerd. In 2003 krijgt hij postuum een hoge staatsonderscheiding.