Home De kerststal is een venster op het verleden

De kerststal is een venster op het verleden

In de Sint-Catharinakathedraal in Utrecht schittert deze winter een unieke achttiende-eeuwse Napolitaanse kerststal. Museum Catharijneconvent plaatste de figuren in een moderne setting, zoals de koning van Napels dat eeuwen geleden ook deed.

Kerststal in Utrecht

Ewoud Storm van 's Gravesande

Gepubliceerd op: 24 december 2024

De traditie van het uitbeelden van het kerstverhaal gaat terug tot de Middeleeuwen. Volgens Merith Smals, die vanuit Museum Catharijneconvent meewerkte aan de kerststal, was het Franciscus van Assisi die in 1223 de eerste ‘levende’ kerststal opzette, met mensen en echte dieren. ‘Hij wilde daarmee het Bijbelse verhaal van Jezus’ geboorte dichter bij de mensen brengen’, legt Smals uit.

Dit artikel krijg je van ons cadeau

Wil je ook toegang tot HN Actueel? Hiermee lees je dagelijks geschiedenisverhalen met een actuele aanleiding op onze website en ontvang je exclusieve nieuwsbrieven. Sluit hier een abonnement af en je hebt direct toegang.

Zijn idee sloeg aan en verspreidde zich vanuit kerken naar koninklijke hoven. In de eeuwen die volgden plaatsen mensen steeds vaker kerststallen met kleine poppetjes in hun eigen huiskamer.

Kerststal verbeeldt het Napolitaanse straatleven

In de achttiende eeuw bereikte de kerststal zijn artistieke hoogtepunt in het koninkrijk Napels. Daar besloot de koning om het verhaal van de kerststal in een moderne, Napolitaanse setting te plaatsen. ‘De Napolitaanse kerststal kenmerkt zich door haar overdaad. Je ziet zowel het hemelse als het aardse: een heilige familie met engelen, maar ook marktlieden, muzikanten en zelfs zwervers’, vertelt Smals.

Een Napolitaanse kerststal
Een Napolitaanse kerststal in het Paleis van Caserta. Foto: Wikicommons/Tango 7174.

Honderden figuren vertellen het verhaal van de achttiende-eeuwse stad. ‘Napels was een bruisende internationale havenstad. Dat zag je terug in de figuren: handelaren uit Armenië, Georgië, Turkije en Noord-Afrika mengden zich met de lokale bevolking.’ Zelfs olifanten maakten soms deel uit van het achttiende-eeuwse kersttafereel. ‘De koning van Napels gebruikte dit soort kerststallen om zijn rijkdom en het vakmanschap van Napolitanen te etaleren.’

Van Bethlehem naar Utrecht

De kerststal in het Catharijneconvent maakt een bijzondere vertaalslag: Bethlehem wordt van Napels naar het historische Utrecht verplaatst. De kribbe staat niet in een stal, maar onder de Dom. ‘We wilden de Napolitaanse traditie een herkenbare, lokale draai geven’, zegt Smals. ‘Zodat bezoekers zich kunnen herkennen in de kerststal en het voelt alsof ze er zelf onderdeel van zijn.’

‘Uiteindelijk hebben we gekozen voor een decor met herkenbare Utrechtse gebouwen, zoals de Winkel van Sinkel.’ Maar wie goed kijkt, ziet Napolitaanse elementen terug aan de Utrechtse gracht. Zo speelt er een tarantella-band in een herberg en is er Napolitaanse mozzarella terug te vinden op de markt van de kerststal.

De kerststal in Utrecht.
De Winkel van Sinkel is het decor voor de kerststal in Utrecht.

De figuren komen uit privécollecties die in de loop der jaren aan het museum zijn gedoneerd. ‘Onze Napolitaanse kerststal begon in 1932 met een donatie van ongeveer zestig figuren van een Rotterdamse familie, en een aantal jaar geleden kregen we de kans om er nog eens honderden bij te kopen uit Antwerpen.’

Nederland wordt steeds minder gelovig. Toch spreekt de kerststal zowel religieuze als niet-religieuze bezoekers aan, ziet Smals. ‘Tradities zoals de kerststal blijven belangrijk. Ze verbinden, geven betekenis en roepen nostalgische gevoelens op. Juist dat kerstgevoel – samenkomen, je verwonderen en genieten van schoonheid – spreekt iedereen aan, ongeacht achtergrond of overtuiging.’

Nieuwste berichten

De Franse oproerpolitie grijpt in tijdens demonstraties op de Place de la Republique in Parijs, 17 oktober 2026.
De Franse oproerpolitie grijpt in tijdens demonstraties op de Place de la Republique in Parijs, 17 oktober 2026.
Artikel

Franse oproerpolitie pakt demonstranten aan zoals in de negentiende eeuw

Begin twintigste eeuw was Frankrijk het eerste land ter wereld dat een professionele oproerpolitie oprichtte. Ordehandhaving à la française was zelfs zo succesvol dat andere landen de Franse doctrine overnamen. Van die voorbeeldfunctie is weinig meer over. In de Noord-Franse stad Lens is het op maandag 5 oktober 2026 al vroeg in de morgen onrustig....

Lees meer
Dumitru en Florica Bagdasar met hun dochter Alexandra, circa 1939.
Dumitru en Florica Bagdasar met hun dochter Alexandra, circa 1939.
Artikel

De hersteller van de Roemeense volksgezondheid

Florica Bagdasar krijgt als minister de haast onmogelijke opdracht om na de Tweede Wereldoorlog de Roemeense gezondheidszorg uit de modder te trekken. Aan politieke gevoeligheden denkt ze niet, Bagdasar doet alles wat praktisch gezien nodig is. Het wordt haar niet in dank afgenomen. Florica Bagdasar heeft in 1946 net haar man begraven, als er wordt...

Lees meer
Fugger wil zijn geld terug
Fugger wil zijn geld terug
Recensie

Fugger wil zijn geld terug

De familie Fugger bouwde een netwerk op in heel Europa en financierde vorsten en pausen. Dat maakte ze ook kwetsbaar. Op 24 april 1523 schreef de Augsburgse bankier Jakob Fugger een brief aan Karel V, koning van Spanje, heer der Nederlanden en keizer van het Heilige Roomse Rijk der Duitse Natie. Aan het hof van...

Lees meer
In deze film debatteert Spinoza met Rembrandt
In deze film debatteert Spinoza met Rembrandt
Recensie

In deze film debatteert Spinoza met Rembrandt

In films kan alles. In Spinoza discussieert de filosoof die religieuze waarheden in twijfel trok met kunstenaar Rembrandt van Rijn over het leven, de rede, God en religie. Dat de film historische fictie is, is geen bezwaar. Dat hij nogal schools uitpakt, is dat wel.  ‘Amsterdam 1656. Een machtige en rijke stad die zichzelf ziet...

Lees meer
Loginmenu afsluiten