• Inloggen
  • Shop
  • Winkelmand
  • Log in

    Wachtwoord vergeten?

    Account aanmaken
    Historisch Nieuwsblad 7/2008

    1650: stadhouder Willem II pleegt een staatsgreep

    Door: Geertje Dekkers

    De Republiek der Zeven Provinciën dankte zijn bestaansrecht aan het gevecht tegen de Spanjaarden. Een strakke politieke organisatie ontbrak. In de twee eeuwen die volgden zou tussen met name stadhouder en regenten dan ook menig conflict ontstaan. Bijvoorbeeld in 1650, toen Willem II met een staatsgreep de macht probeerde te grijpen.

    Hij moet opvliegend zijn geweest, arrogant en ambitieus: Willem II, die in 1647 zijn overleden vader Frederik Hendrik opvolgde als stadhouder van onder meer Holland, Zeeland en Utrecht. Van het begin af aan wilde Willem zich laten gelden, maar daarbij liep hij al snel tegen grenzen op. Frederik Hendrik had in zijn laatste jaren nauw samengewerkt met de regenten Adriaen Pauw (raadspensionaris van Holland tussen 1633 en 1636 en van 1651 tot 1653) en Andries Bicker, nestor van de invloedrijke Amsterdamse koopmans- en regentenfamilie Bicker. Die twee hadden een sterke greep op de Republiek en waren niet van plan ruimte te maken voor de ambities van de jonge stadhouder.
    Het hoogoplopende conflict dat zo ontstond kwam in 1650 tot een uitbarsting, toen Willem door middel van een staatsgreep probeerde de macht naar zich toe te trekken. Maar die poging mislukte grotendeels, en bovendien stierf de stadhouder kort daarna, op 6 november 1650, aan de pokken. Hij was 24 jaar oud.
    De problemen tussen Willem en de Hollandse regenten zaten ingebakken in de structuur van de Republiek. Expliciete afspraken over de machtsverhoudingen ontbraken namelijk. Er was natuurlijk de Unie van Utrecht, die achteraf vaak de ‘grondwet’ van de Republiek is genoemd. Maar feitelijk had die daar weinig van weg. De Unie was een afspraak tussen opstandige gewesten over gezamenlijke verdediging tegen Filips II en zijn legers. Ze was nooit bedoeld als blauwdruk voor een staat en was daarvoor ook veel te vaag. Gedurende de twee eeuwen dat de Republiek bestond, zou er daarom onenigheid bestaan over de juiste verdeling van de macht, met name tussen de Oranjes en (Hollandse) regenten. Er ontstonden twee kampen: de prins- en de staatsgezinden.

    Hoezeer een plan achter de politiek van de Republiek ontbrak, blijkt duidelijk op gewestelijk niveau. De samenstelling van de Staten verschilde per gewest en was historisch gegroeid. De kleinste bestuursstructuur – de steden, de geestelijkheid, het platteland en de adel stuurden ieder hun afvaardiging – in zeer uiteenlopende verhoudingen. In de vergadering van Holland, bijvoorbeeld, had de ‘ridderschap’ één stem, tegenover achttien stemmen van achttien steden. In Utrecht was ook de geestelijkheid vertegenwoordigd, en in Friesland hadden de adel en het platteland samen drie stemmen tegen de steden één.
    In de Staten-Generaal, die sinds 1585 bijeenkwamen in Den Haag, had ieder gewest één stem en moesten alle besluiten officieel unaniem worden genomen. Maar de praktijk was anders. Ten eerste werden besluiten regelmatig met meerderheid van stemmen aanvaard, omdat unanimiteit onhaalbaar was. Ten tweede waren gewestelijke vertegenwoordigers in Den Haag het onderling (dus per gewest) vaak oneens. Ze moesten ruggespraak houden met hun achterban, en verschillende partijen binnen een gewest verschilden nogal eens van mening. In Den Haag werd dan ook voortdurend gelobbyd om voorstellen geaccepteerd te krijgen.
    Dat ‘gepolder’ is vaak genoemd als oorzaak van de stabiliteit van de Republiek, en later van Nederland. Maar tegelijkertijd ontbrak een strakke politieke organisatie, en dat maakte de Republiek kwetsbaar voor conflicten om de hoogste macht, zoals in 1650.

    Wilt u meer geschiedenisverhalen lezen?

    Ontdek de duizenden verhalen die we voor onze abonnees beschikbaar stellen, lees de nieuwste artikelen uit Historisch Nieuwsblad en ontvang iedere week leestips van de redactie in uw mailbox. Met Historisch Nieuwsblad Online krijgt u altijd de juiste historische context om het nieuws van nu te begrijpen.
    Registreer nu en lees de eerste maand voor slechts 1 euro!

    Al abonnee? Log dan in en lees direct alle geschiedenisverhalen online. Heeft u nog geen account of is uw emailadres niet bij ons geregistreerd? Lees dan hier hoe u verder kunt lezen.

    Word lidInloggen