• Inloggen
  • Shop
  • Winkelmand
  • Log in

    Wachtwoord vergeten?

    Account aanmaken
    Historisch Nieuwsblad 1/2013

    Wilhelmina en de neutraliteit

    Door: Jaco Alberts

    Jonkheer Bonifacius Cornelis de Jonge is er beduusd van. Als de minister van Oorlog in de middag van 16 mei 1918 wegrijdt bij het koninklijke buitenverblijf De Ruygenhoek in Scheveningen, beseft hij dat hij zojuist een enorme nederlaag heeft geleden. Een uur lang heeft hij tegen een muur staan praten. En die muur heet koningin Wilhelmina. De Eerste Wereldoorlog woedt nog in alle hevigheid, maar De Jonge is het vertrouwen in opperbevelhebber van land- en zeemacht Snijders kwijt. De minister wil generaal Snijders ontslaan. De vorstin wil er niets van weten.

    Het is een onaangenaam gesprek geweest, met ‘harde woorden’ over en weer. ‘Kort na de aanvang stond Hare Majesteit op om te zien of de deur goed gesloten was,’ herinnert De Jonge zich. ‘Ik geloof dat het beter is dat men buiten niet hoort wat wij tot elkaar zeggen,’ aldus de vorstin. Ondanks zijn woede voelt De Jonge op de weg terug ook ‘bewondering […] voor de flinkheid waarmede H.M. den storm had doorstaan en met hoogrood gezicht voet bij stuk had gehouden. Ik had niets bereikt.’

    Wilhelmina en haar minister voeren een strijd om de vraag wie het in het oorlogsbeleid voor het zeggen heeft. Maar op de achtergrond speelt de worsteling van Nederland om in deze wereldbrand neutraal te blijven. Achteraf is het niet minder dan een mirakel dat Nederland buiten de oorlog blijft. Toeval speelt een grote rol, maar ook een aantal mensen dat op cruciale momenten het hoofd koel houdt. Koningin Wilhelmina doet aanvankelijk haar best, maar uiteindelijk zet ze de neutraliteit op het spel.

    Nederland is al neutraal sinds 1839. Zonder België kan het land toch geen rol van betekenis meer spelen op het wereldtoneel. Rond de eeuwwisseling komt de neutraliteit echter onder druk te staan. In Zuid-Afrika leveren de stamverwante Afrikaners een uitzichtloze strijd tegen de Britse koloniale overmacht. In Nederland komt het tot flinke anti-Engelse oprispingen. Ook de piepjonge koningin Wilhelmina vindt de Britten ‘perfide’. Maar vanuit haar liefde voor ‘het Vaderland’ is zij een verklaard voorstander van strikte neutraliteit. Voordat Wilhelmina in 1901 de gereformeerde voorman en pro-Afrikaner Kuyper als premier accepteert, moet hij eerst plechtig beloven de neutraliteit te zullen eerbiedigen.

    Oplopende spanningen

    Als de internationale spanningen verder oplopen, schrijft de koningin voor het kabinet in 1905 een nota over buitenlandse politiek, waarin ze haar neutraliteit onderbouwt: het is in de ogen van de koningin ‘hoogst gevaarlijk’ in tijd van vrede een bondgenootschap te sluiten.

    Kiest men voor een continentale mogendheid (Duitsland), dan lopen de koloniën gevaar; valt de keuze op een zeemogendheid (Engeland), dan loopt het moederland gevaar. Nederland mag dus pas in oorlogstijd een keuze maken. ‘Wel zal er ook dan tweestrijd komen tusschen de belangen van moederland en kolonieën, doch dan zullen wij, te rade gaande met de omstandigheden, het kleinste kwaad kunnen kiezen.’

    Dan wordt het 28 juni 1914. In Sarajevo steekt de Bosnische nationalist Gavrilo Princip met de moordaanslag op de Oostenrijkse kroonprins Frans Ferdinand een lont in het kruitvat, en Europa stort zich in een ongekende slachting. Nederland besluit op tijd tot algehele mobilisatie. Die verloopt gladjes en brengt uiteindelijk maar liefst 400.000 soldaten op de been. Organisator van dat huzarenstukje is de 62-jarige stafchef Luitenant-generaal C.J. Snijders, die dan ook op 1 augustus tot opperbevelhebber wordt benoemd.

    Er volgen angstige weken. Een enkele verdwaalde Duitse soldaat belandt op Nederlands grondgebied, maar wordt in de kraag gegrepen, zoals de protocollen voorschrijven. De echte oorlog woedt in Frankrijk en België, vlak over de grens.

    Wilt u meer geschiedenisverhalen lezen?

    Ontdek de duizenden verhalen die we voor onze abonnees beschikbaar stellen, lees de nieuwste artikelen uit Historisch Nieuwsblad en ontvang iedere week leestips van de redactie in uw mailbox. Met Historisch Nieuwsblad Online krijgt u altijd de juiste historische context om het nieuws van nu te begrijpen.
    Registreer nu en lees de eerste maand voor slechts 1 euro!

    Al abonnee? Log dan in en lees direct alle geschiedenisverhalen online. Heeft u nog geen account of is uw emailadres niet bij ons geregistreerd? Lees dan hier hoe u verder kunt lezen.

    Word lidInloggen