Middeleeuwse oorlogen waren doorgaans een mannenzaak, maar ook vrouwen konden legers leiden. Dat gebeurde onder meer in Engeland in 1141, toen keizerin Mathilde en koningin Mathilde oorlog voerden tegen elkaar. In een artikel in het tijdschrift War & Society laat historicus Steven Isaac zien dat beide Mathildes en hun tijdgenoten de militaire rol van vrouwen serieus namen.
De Mathildes brachten militairen op de been, namen strategische beslissingen en waren aanwezig bij gevechten. Edellieden en militairen waren bereid voor hen te vechten en schrijvers uit hun tijd vonden het vanzelfsprekend dat de twee vrouwen de leiding namen.
Dit artikel is exclusief voor abonnees
Dat betekent allerminst dat de schrijvers een feministische blik hadden. Integendeel, ze beschouwden sterk leiderschap als een mannelijke eigenschap en zwakte als een vrouwelijke. Maar mannen én vrouwen konden zich zowel mannelijk als vrouwelijk gedragen. Dus als een van de Mathildes zich daadkrachtig opstelde, toonde ze volgens de auteurs mannelijke flinkheid.
Mathilde versus Mathilde
Wie was de rechtmatige heerser over Engeland? Over die vraag vochten keizerin Mathilde en Stefanus van Blois rond 1140. De eerste was de dochter van de voormalige koning (en de weduwe van de Duitse keizer, vandaar haar titel), de tweede zijn neef. Verwarrend genoeg heette de echtgenote van Stefanus ook Mathilde; om de zaken een beetje overzichtelijk te houden wordt zij vaak ‘koningin Mathilde’ genoemd. In 1141 nam een bondgenoot van keizerin Mathilde Stefanus gevangen. Terwijl hij vastzat, nam zijn vrouw de leiding over de militaire operaties.
Dat gebeurde bijvoorbeeld toen de legers van de twee vrouwen botsten bij Winchester, in het zuiden van Engeland. Daar brachten de soldaten van koningin Mathilde de keizerin in het nauw; de laatste moest vluchten. Maar ze wist te ontkomen en herstelde de orde onder haar troepen. Hiermee oogstte ze bewondering van schrijvers. Zelfs de haar vijandig gezinde auteur van de kroniek Gesta Stephani prees haar mannelijke optreden.
Maar uiteindelijk genoten echte mannen de voorkeur. Koningin Mathilde stond tijdelijk op de voorgrond omdat haar man, koning Stefanus, gevangenzat. Toen hij vrijkwam, nam hij de zaken weer over en verdween zij naar het tweede plan. Een doorbraak in de oorlog zou er trouwens nooit komen; de strijd etterde lang door, zonder een duidelijke overwinning voor een van beide partijen. Ten slotte sloot Stefanus een deal met de zoon van de keizerin. De eerste mocht tot zijn dood op de troon blijven en daarna zou de tweede zijn plaats innemen, als koning Hendrik II.
