• Inloggen
  • Shop
  • Winkelmand
  • Log in

    Wachtwoord vergeten?

    Historisch Nieuwsblad 7/2018

    Voorpublicatie: John Lewis Gaddis – Over strategisch denken

    Portret van twee typen koningen

    Door: John Lewis Gaddis

    De een was koning van een rijk waar de zon nooit onderging. De ander was koningin van een machtig eiland. Wat zou er logischer zijn dan een huwelijk tussen Filips II van Spanje en Elizabeth I van Engeland?

    Vorsten waren de internationale celebrity’s van hun tijd. Eeuwenlang draaide een samenleving om hen.  Maar niet altijd op precies dezelfde manier. Ergens in Engeland, aan het eind van de zestiende eeuw, verschijnt een jonge edelman te laat op een banket. Nahijgend van het rennen knielt hij neer voor de eregast, buigt beschaamd zijn hoofd en biedt een bekken met rozenwater aan. ‘Zo verlegen was hij, dat hij niet meer van haar zag dan haar beringde hand [...] maar dat was genoeg. Het was een onvergetelijke hand; een magere hand met lange vingers die zich steeds om rijksappel of scepter schenen te krommen; een nerveuze, eigenzinnige, ziekelijke hand; maar ook een autoritaire hand; een hand die met een gebaar een hoofd kon doen vallen.’

    Deze hand is van Elizabeth R, zoals zij zichzelf noemt, en hoewel deze gebeurtenis is verzonnen, kan niets ons zoveel later zo dicht bij de grote oude koningin brengen als deze passage uit Virginia Woolfs roman Orlando. Intussen wordt in Spanje een overleden koning bij zijn begrafenis herdacht als wever. De lofredenaar zegt dat het een eenvoudig beroep mag lijken, ‘maar in werkelijkheid is het heel moeilijk’. Coördinatie van de extremiteiten is vereist en tegelijkertijd moet de blik geconcentreerd zijn en moeten de hersenen alles bijhouden, want elk van de ontelbare draden kan elk moment rafelen, in de knoop raken of breken.

    ‘Zo ziet het leven van een koning eruit: schrijvend met zijn handen, te voet reizend, zijn hart verbonden aan draden: een naar Vlaanderen, een andere naar Italië, weer een andere naar Afrika, een andere naar Peru, nog een naar Mexico, weer een naar de Engelse katholieken, een andere naar het behoud van de vrede onder christelijke vorsten, een andere naar de moeilijkheden van het Heilige Roomse Rijk.’

    Die koning was Filips II, het jaar is 1598 en de preek van dr. Aguilar de Terrones is, anders dan het eerbetoon van Orlando, echt uitgesproken. Maar zijn metafoor doet, in zijn evocatie van de persoonlijkheid, niet onder voor die van Woolf. Filips spoedt zich van de ene naar de andere crisis, heeft zelden rust en heeft nooit volledig de touwtjes in handen. Hij slaat links en rechts mollen dood die overal de kop opsteken.

    Elizabeth, die regeert van 1558 tot 1603, weigert daarenetegen zich te haasten. Ze slaat toe als het nodig is – de opgeheven hand kan werkelijk een kop doen rollen –, maar zij bepaalt de tijd en de plaats. Ze weigert middelen, energie, reputatie en – ongewoon voor een vorst – maagdelijkheid te verspillen.

    De koningin beschouwt haar staat (nog geen wereldrijk) als een toneel voor een optreden en niet als een heilig relikwie. ‘Wees ervan verzekerd dat ik voor u zo goed als ik kan koningin zal zijn,’ zegt ze tegen de inwoners van Londen bij haar kroning, ‘en dat ik er niet voor zal terugdeinzen als dat nodig is mijn bloed te plengen voor de veiligheid en rust van u allen.’ Filips belooft trouw aan God, niet aan zijn onderdanen. Elizabeth dient haar onderdanen en past God aan hun belangen aan. De koning kijkt naar de hemel en aanbidt. De koningin staat met beide benen op de grond en rekent.

     De koning kijkt naar de hemel en aanbidt. De koningin staat met beide benen op de grond en rekent

    Beide vorsten zullen Augustinus in zich hebben opgenomen vanuit de katholieke leer – Filips gretig, Elizabeth knarsetandend (zij aardde naar haar vader, Hendrik VIII) – en mogelijk hebben beiden Machiavelli gelezen. De vader van Filips, de keizer van het Heilige Roomse Rijk Karel V, bestudeerde Il Principe zorgvuldig, al stond het op de pauselijke lijst van verboden boeken.

    Machiavelli werd dankzij vertalingen berucht in Engeland toen Elizabeth opgroeide, maar aangezien ze een talenknobbel had, kan ze hem in het oorspronkelijke Italiaans hebben gelezen. Zij noch Filips liet een commentaar na. Maar waar ze zichzelf situeerden tussen de twee tradities is zonneklaar. Prinses Elizabeth, die nog geen twintig was, mopperde openlijk toen ze gedwongen werd om de mis bij te wonen na de troonsbestijging van haar katholieke halfzus Mary in 1553.

    Toen Elizabeth vijf jaar later koningin was geworden, liep ze weg bij diensten die haar niet bevielen, en preken waar ze wel naar luisterde, verbeterde ze op luide toon. Een van haar eerste daden was de herinvoering van het Book of Common Prayer van haar peetvader Thomas Cranmer, waarvoor Mary hem op de brandstapel had laten zetten. Net als haar echte vader streefde Elizabeth er niet naar om het Engelse katholicisme af te schaffen, maar om het te nationaliseren door het pauselijk gezag over de staat die zij bestuurde af te wijzen. Dat was tenslotte – afgezien van een nu al dwarse Ierse kolonie – de enige staat die ze had.
     
    Toen Karel V troonsafstand deed in 1555-1556 heerste hij over meer landen dan hij gemakkelijk kon onthouden: Spanje en zijn gebieden in de ‘Nieuwe Wereld’, in Mexico en Peru, de Nederlanden, Bourgondië, grote delen van Italië, Oostenrijk, Hongarije en Bohemen, evenals verspreide buitenposten aan de Noord-Afrikaanse kust en in de latere Filippijnen. Koning Filips II erfde het grootste deel hiervan, samen met een verontschuldiging van zijn vader voor de ‘extreme’ kloof tussen inkomsten en uitgaven die hij naliet. De nieuwe vorst mocht echter niets prijsgeven, want ‘eer en reputatie’ waren het allerbelangrijkst. Filips moest voor deze onmogelijk taak vertrouwen op ‘wat het meest zeker is, en dat is God’. Aangezien Filips’ gebieden zich veel verder uitstrekten dan die van Elizabeth, had delegeren hem gemakkelijker moeten vallen dan haar. Maar in de praktijk was het precies andersom. Elizabeth stond het gezag gemakkelijk af aan gunstelingen aan het hof, gedienstige geestelijken, rijke edellieden, ondernemende zeevaarders of aan al haar onderdanen als het om geloofskwesties ging.
    Ze ontwierp niet eens haar eigen paleis: ze nam of leende gewoon de paleizen die haar bevielen. Wat dat betreft volgde ze Machiavelli, want als God niet alles deed, waarom zij dan wel? Het was voldoende om ontzag in te boezemen, grenzen te stellen en de dingen te laten ontstaan, terwijl ze indien mogelijk behendig, indien nodig op wrede wijze, haar autonomie behield.

    Net als Augustinus zag Filips Gods hand in alles wat er gebeurde. Daardoor waren de belangen van God en die van de koning, Zijn agent, onlosmakelijk met elkaar verbonden. Gezag kon dus moeilijk worden gedeeld, ook al duurde het in een wereldrijk maanden voor een bevel leidde tot actie. En paleizen? Filips ontwierp het Escoriaal persoonlijk, het imposantste klooster dat een vorst ooit zou bewonen. Vervolgens zette hij het vol met relikwieën en zonderde hij zich daartussen af, zodat hij niet verder kon kijken dan de verantwoordelijkheden waardoor hij werd overspoeld en de administratie die hem opslokte.

    De heerser van een microstaat die macromanagede leefde dus in dezelfde tijd als de heerser van een macrostaat die micromanagede. Met betrekking tot geografie, logistiek of communicatie was dit niet logisch. Maar als afspiegeling van het koninklijk denken – en daarmee van de contrasterende filosofieën over het op één lijn brengen van zielen en staten – was het volkomen logisch, zozeer zelfs dat de toekomst van de wereld waarover Europa niet veel later zou heersen draaide om dat onderscheid.
     

    Filips wil voorkomen dat ‘die dame’ godsdienstige veranderingen doorvoert

    Wilt u meer geschiedenisverhalen lezen?

    Ontdek de duizenden verhalen die we voor onze abonnees beschikbaar stellen, lees de nieuwste artikelen uit Historisch Nieuwsblad en ontvang iedere week leestips van de redactie in uw mailbox. Met Historisch Nieuwsblad Online krijgt u altijd de juiste historische context om het nieuws van nu te begrijpen.
    Registreer nu en lees de eerste maand voor slechts 1 euro!

    Al abonnee? Log dan in en lees direct alle geschiedenisverhalen online. Heeft u nog geen account of is uw emailadres niet bij ons geregistreerd? Lees dan hier hoe u verder kunt lezen.

    Word lidInloggen