Dit is een belangrijk boek, echt belangrijk. Omdat het veel materiaal uit moeilijk toegankelijke Oost-Europese bronnen in een coherent historisch verhaal verwerkt. En ook omdat de ingetogen stijl het weinig opbeurende onderwerp met bijna hallucinerende scherpte in beeld brengt. Maar Bloedlanden van Timothy Snyder, de veelvuldig bekroonde hoogleraar geschiedenis aan Yale University, is vooral een belangrijk boek omdat het een nieuw perspectief biedt op de Tweede Wereldoorlog en de plaats daarvan in de Europese geschiedenis van de twintigste eeuw.
De ‘bloedlanden’ beslaan het gebied tussen de Baltische Zee en de Zwarte Zee, tussen Poznan in het westen en Smolenk in het oosten. Het gaat ruwweg om Estland, Letland, Litouwen, Polen, Wit-Rusland, de westelijke rand van Rusland en Oekraïne. Hier werden tussen 1930 en 1953 meer dan 14 miljoen burgers omgebracht. Moedwillig, planmatig, en ideologisch gemotiveerd. In dit gebied botsten, collaboreerden en streden de twee grote totalitaire rijken van de twintigste eeuw: nazi-Duitsland en de Sovjet-Unie onder Stalin. Aldus ondergingen de ‘bloedlanden’ in twintig jaar tijd twee, vaak drie bezettingen, waarbij ‘vredestijd’ dikwijls bijna even bloederig en destructief bleek als ‘oorlogstijd’.
Snyder begint zijn relaas met de ongeveer 3,3 miljoen doden in de Oekraïne als gevolg van de hongersnood door de collectivisatie van de landbouw en de uitroeiing van de koelakken op bevel van Stalin. Als we zo’n 250.000 geëxecuteerde Sovjetburgers met Pools klinkende namen verder zijn, komen we de bij de opdeling van Polen tussen de Duitsers en de Sovjets in 1939, die zowel in het westen als het oosten van dat land aan vele tienduizenden het leven kostte.
Op dat moment was Hitler al bezig met zijn Generalplan Ost, dat voorzag in de eliminatie (vooral door uithongering en massa-executies) van tussen de 31 en 45 miljoen Slaven, opdat de Duitsers Lebensraum zouden krijgen. In dat perspectief dient de systematische vernietiging van de Poolse leidende klasse door de nazi’s vanaf 1939 gezien te worden, en de massa-executies in de bezette gebieden van de Sovjet-Unie na het begin van Operatie Barbarossa in 1941. Hierbij werden in korte tijd meer dan 2,5 miljoen Joodse burgers doodgeschoten (in Baby Yar kostte het twee dagen van onophoudelijk schieten om de 33.000 inwoners af te slachten); uiteindelijk kwamen zo’n 10 miljoen burgers om in deze killing fields.
In dat perspectief dient ook de planmatige uithongering van Sovjet-krijgsgevangen geplaatst te worden, van wie meer dan 3 miljoen stierven. In dat perspectief dient verder begrepen te worden dat de nazi’s juist in het oosten de vernietigingskampen inrichten, terwijl de kampen met dwangarbeiders meer in het westen stonden. En in dat perspectief moeten zelfs ook de naoorlogse reactie van etnische zuiveringen in Oost-Europa en deportatie van grote groepen ‘collaborateurs’ en Joodse Russen naar de Goelag worden beschouwd.
In Bloedlanden worden tal van complexe onderwerpen uit de Europese geschiedenis aangesneden. Kern van dit boek is de relatie tussen twee totalitaire rijken die elkaar naar het leven stonden – maar elkaar daarmee de kans gaven tot genocide. Snyder betoogt niet zozeer dat de nazi’s en de Sovjets even grote massamoordenaars waren, maar wel dat de twee systemen in een dodelijke omhelzing waren vervlochten en hetzelfde soort misdaden begingen in hetzelfde gebied.
Natuurlijk zijn in zo’n ingewikkeld boek kwestieuze beweringen aan te wijzen (zo laat Snyder de honderdduizenden Russische doden door Stalins landbouwpolitiek buiten beschouwing). Dat doet niets af aan de monumentaliteit van dit werk. Bloedlanden laat de lezer achter met verontrustende vragen. Bijvoorbeeld of wij de Tweede Wereldoorlog niet uit het verleden hebben losgehakt met onze ‘nooit weer’-herdenkingen, terwijl hij in feite onlosmakelijk deel was van de algehele bloederigheid der Europese geschiedenis van de twintigste eeuw.
Bloedlanden
Europa tussen Hitler en Stalin
Timothy Snyder
624 p. Ambo|Anthos, € 39,95
