Home Dossiers Achttiende eeuw Van ereprijs tot zeesla en groot dooiermos

Van ereprijs tot zeesla en groot dooiermos

  • Gepubliceerd op: 15 augustus 2023
  • Laatste update 23 aug 2023
  • Auteur:
    Mirjam Janssen
  • 3 minuten leestijd
De roggelelie, illustratie uit de Flora Batava.
Cover van
Dossier Achttiende eeuw Bekijk dossier

Dit artikel krijgt u van ons cadeau

Wilt u onbeperkt toegang tot de artikelen op Historischnieuwsblad.nl? U bent al lid vanaf €1,99 per maand. Sluit hier een abonnement af en u heeft direct toegang.

Het eerste grote overzicht van de wilde Nederlandse flora is heruitgegeven. Eind achttiende eeuw ontstond het initiatief tot deze Flora Batava. Die groeide uit tot een ‘floristische kathedraal’ en is tegelijk een interessante historische bron.

Alleen de namen al: herderstasje, klein warkruid, tandjesgras en zandwolfsmelk. In de Flora Batava wemelt het van de fraaie titels. Het naslagwerk verscheen tussen 1800 en 1934 in 28 delen en bevatte 2240 handgetekende platen van 2630 planten, paddenstoelen, mossen en wieren van Nederlandse bodem. Van elke soort werd de verspreiding beschreven, maar ook het gebruik ervan, bijvoorbeeld als medicijn, voedsel, veevoer of pigment. De eerste besproken plant was de ereprijs, de laatste de duinstinkzwam.

Meer recensies lezen? Schrijf u in voor onze gratis nieuwsbrief.

Ontvang historische artikelen, nieuws, boekrecensies en aanbiedingen wekelijks gratis in uw inbox.

Alle platen zijn onder redactie van Esther van Gelder en Norbert Peeters verkleind heruitgegeven in één loodzwaar boek, voorzien van een toelichting en essays door hedendaagse kenners. Het resultaat is een ‘floristische kathedraal’, waaraan verspreid over ruim 200 jaar talloze redacteuren, tekenaars en specialisten hebben meegewerkt.

Het oorspronkelijke initiatief voor de Flora Batava kwam eind achttiende eeuw van uitgever Jan Christiaan Sepp, die inspeelde op de groeiende belangstelling voor de natuur onder een breed publiek. Er bestonden al boeken over insecten en vogels; een overzicht van de flora was een volgende stap. Sepp streefde ernaar alleen wilde, inheemse soorten ofwel ‘natuurlyke inboorlingen’ te laten zien. De lezers konden ook hun eigen waarnemingen insturen en deden dat massaal. Bij de classificatie volgden de makers de indeling van de Zweedse botanist Carl Linnaeus. Zijn Latijnse benamingen werden vertaald in het Nederlands. Zo werd de klasse Triandra dyginia bij straatgras ‘driemannige tweewijvige’. Nederlandse namen werden eveneens gegeven. Het sneeuwklokje bijvoorbeeld stond ook bekend als ‘Witte Tydeloos’, ‘Naakte Mannetje’ en ‘Vastenavond-Zotje’.

De Flora Batava is tegelijk een historische bron. Er valt aan af te lezen hoe de Nederlandse natuur in de loop der jaren is veranderd. Maar ook hoe opvattingen over onkruid zich ontwikkelden. Brandnetels golden in de negentiende eeuw als nuttig, maar koekoeksbloemen, dotterbloemen en lelietjes-van-dalen juist niet. Ook waren er discussies over de herkomst van planten. Want wanneer is een plant inheems? Veel planten hadden een buitenlandse oorsprong, maar gingen op den duur toch als binnenlands tellen.

Vanaf de tweede helft van de negentiende eeuw kwamen de woeste gronden met hun wilde flora in de verdrukking door ontginningen en herbebossingen. Natuurliefhebbers begonnen zich zorgen te maken. Dat leidde in 1905 tot de oprichting van de Vereeniging tot Behoud van Natuurmonumenten, die zich sindsdien inzet voor het karakteristieke Nederlandse landschap, en daar horen ook kievitsbloemen, zeesla en groot dooiermos bij.

Flora Batava 1800-1934. De wilde planten van Nederland
Esther van Gelder en Norbert Peeters (red.)
912 p. Lannoo, € 79,-

Openingsbeeld: De roggelelie, illustratie uit de Flora Batava.

Nieuwste berichten

Ossietzky in het concentratiekamp, 1934.
Ossietzky in het concentratiekamp, 1934.
Artikel

Dissident ging liever naar het strafkamp dan op de vlucht

Net als Aleksej Navalny besloot de Duitse dissident Carl von Ossietzky zijn land niet te ontvluchten toen hij gevaar liep. Hij wist dat hij bovenaan de zwarte lijst van de nazi’s stond, maar bleef toch in Berlijn toen Hitler in 1933 de macht greep. ‘De opposant die over de grens vlucht, werpt al snel holle frasen zijn land in,’ meende hij. Die moed bekocht hij met de dood in een concentratiekamp.

Lees meer
Waffen SS'ers in Vught
Waffen SS'ers in Vught
Interview

‘Waffen-SS’ers dachten dat het verleden niet lang aan hen zou kleven’

Hoewel ze geen paspoort meer hebben, blijven veel Syriëgangers toch in Nederland. Ook in 1945 verloren mannen die zich bij de Duitsers hadden aangesloten hun Nederlanderschap. Maar de omgang met deze Waffen-SS’ers en de Syriëgangers verschilt volgens historicus Peter Romijn. ‘De huidige wetgeving draait om uitstoting, maar na de Tweede Wereldoorlog was ook sprake van re-integratie.’

Lees meer
Truman poseert met de Chicago Daily Tribune
Truman poseert met de Chicago Daily Tribune
Artikel

Een presidentskandidaat dump je niet zomaar

Terwijl Donald Trump en Joe Biden zich opmaken voor de verkiezingsstrijd, gaan er bij hun partijen stemmen op om alsnog voor een andere presidentskandidaat te kiezen. Maar het verleden leert dat het lastig is om een leidende kandidaat opzij te zetten.

Lees meer
Gaius spreekt het volk toe. Ets door Silvestre David Mirys, 1799.
Gaius spreekt het volk toe. Ets door Silvestre David Mirys, 1799.
Artikel

De populistische Gracchen beloofden gouden bergen

Populistische politici zijn van alle tijden. Na een mislukte carrière zag de Romein Tiberius Gracchus nog maar één uitweg: hij werd een volkstribuun die het volk beloofde wat het wilde horen. Of zijn plannen uitvoerbaar waren, deed er niet toe. Het ging hem om de macht. En dat gold ook voor zijn broer en opvolger Gaius.

Lees meer