Ivo van de Wijdeven:
‘Om de oorlog in Oekraïne en de spanningen tussen Rusland en andere Baltische staten beter te begrijpen, is kennis van het verleden onmisbaar. Want de historische gebeurtenissen die zich in landen als Polen, Litouwen, Rusland en Belarus hebben afgespeeld, resoneren in de politieke koers die de regeringen van deze landen nu varen.
Voor veel mensen staat de Westerse geschiedenis voorop. Vaak kijken we naar onze trans-Atlantische band of naar de Europese samenwerking in West-Europa, terwijl onze kennis over het oosten van Europa vrij beperkt is. Door de Russische invasie van Oekraïne in 2022 is dat verschoven. Deze reis biedt een unieke kans om een onderbelicht deel van de Europese geschiedenis te verkennen. Want om echt een goed beeld van de Oost-Europese geschiedenis te krijgen, moet je er zelf zijn geweest.
De geschiedenis van het Pools-Litouwse Gemenebest en zijn opvolgers is een verhaal van bezetting: de Polen en de Litouwers wisselde de ene bezetter in voor de andere. Pas in 1989 waren ze vrij en zochten ze aansluiting bij de Europese Unie en de NAVO. Waarom landen als Polen en Litouwen nog steeds waakzaam zijn voor buitenlandse dreiging, leren we door iconische plaatsen te bezichtigen die de geschiedenis van Oost-Europa weerspiegelen. Bij de samenstelling van het reisprogramma heb ik verschillende tijdperken meegenomen, waaronder de Middeleeuwen, de hoogtijdagen van het Pools-Litouwse Gemenebest, de Tweede Wereldoorlog en de opkomst en ondergang van het communisme.
Bij kasteel Malbork, ook wel bekend als Slot Mariënburg, duiken we in het middeleeuwse Polen. In de dertiende eeuw werd het gebouwd als hoofdkwartier van de Duitse Orde. Tijdens ons bezoek aan Gdansk ontdekken we het rijke verleden van de trotse Hanzestad die een belangrijke rol had in de ook voor Nederland zo belangrijke Oostzeehandel. Maar Gdansk kreeg in 1939 veel te verduren toen de Duitsers de stad innamen. Op het schiereiland Westerplatte werden de eerste schoten van de Tweede Wereldoorlog gelost.
In de Wolfsschanze duiken we dieper in de Tweede Wereldoorlog. We brengen een bezoek aan het zwaarbeveiligde hoofdkwartier van Adolf Hitler, waar hij na de Duitse inval in de Sovjet-Unie meer dan achthonderd dagen doorbracht. Het is ook de plek waar Claus Von Stauffenberg in 1944 een aanslag op de Führer pleegde.
Tijdens onze reis bezoeken we uiteraard ook Vilnius, de hoofdstad van Litouwen, bekend om zijn barokke en gotische architectuur en ooit een belangrijk centrum van de Joodse cultuur. Onderweg stoppen we bij het pittoreske kasteel van Trakai, gelegen op een eiland in een meer.
In Vilnius brengen we ook een bezoek aan de tv-toren. In 1991 verzamelden Litouwse demonstranten zich bij die toren om te voorkomen dat deze in Sovjet-handen zou vallen. Je moet bedenken dat dit zich afspeelde in een tijd vóór het internet; televisie en radio waren toen de belangrijkste kanalen.
Veel Nederlanders zullen bij de naam Michail Gorbatsjov denken aan de hervormer die zijn tanks in de garage hield, maar in Litouwen heeft hij geprobeerd om de onafhankelijkheid met zwaar geweld tegen te houden. Vanuit het Kremlin kwam opdracht om het vuur op deze ongewapende Litouwse burgers te openen. Dertien burgers werden dodelijk geraakt en meer dan duizend Litouwers raakten gewond. De tv-toren staat symbool voor de Litouwse onafhankelijkheidsstrijd.
Een ander bijzonder moment tijdens de reis is het bezoek aan de zogeheten Suwalki Gap. Deze smalle grensstrook tussen Polen en Litouwen ligt vlakbij de Russische exclave Kaliningrad en Belarus. Begin mei ging het Nederlandse leger hier nog naartoe voor een NAVO-oefening; de grootste sinds de Koude Oorlog.
Dit prachtige merengebied kunnen we zien als de levenslijn – maar ook als de achilleshiel – van de NAVO. Mocht Poetin er op uit zijn om naast Oekraïne nog meer landen in het Oostzeegebied aan te vallen, dan is dit de plek. Hij zou vanuit Belarus en Kaliningrad deze corridor naar Estland, Letland en Litouwen kunnen afsluiten. Dat wij daar tijdens onze reis doorheen rijden, is erg bijzonder. Rusland is daar heel dichtbij.
Buiten alle populaire bezienswaardigheden zullen er ook tal van onbekende plekken aan bod komen. Als je alleen op reis gaat, mis je vaak het perspectief en de verhalen bij deze plaatsen, terwijl die juist essentieel zijn om het verleden te begrijpen. Het zijn plekken die ook nu nog een rol spelen en relevant zijn voor het turbulente heden.’
Meer informatie over deze reis en het volledige programma vindt u hier.
