Strijders, idealisten en would-be wereldverbeteraars, het IISG zet hen graag in de spotlights. Zij krijgen de hoofdrol op de tentoonstelling Wereldverbeteraars! ter gelegenheid van de 75ste verjaardag van het Internationale Instituut voor Sociale Geschiedenis (IISG), zelfs al zijn sommigen door de geschiedenis ingedeeld bij de slechteriken. Het probleem is alleen dat het er voor een expositie erg véél zijn.
De expositie beslaat drie zaaltjes. Het thema in het eerste is ‘het Westen en de rest’. Links, rechts, religieus, atheïstisch, denkers of activisten – alle stromingen zijn met één of twee voorwerpen vertegenwoordigd. Een enkele erg invloedrijke stroming als het Russische communisme krijgt een hele vitrine. Je ziet onder meer een prachtig getekende tulp van Jacob Isaacsz van Swanenburgh uit de zeventiende eeuw, een vijftiende-eeuwse handleiding dubbel boekhouden, een theosofisch geschrift, en een foto en een wandkleed van antirookmagiër Robert Jasper Grootveld uit de jaren zestig.
Het tweede zaaltje bevat vooral niet-westerse voorwerpen en documenten. Er ligt een fotoboek, een topstuk, want het werd gemaakt voor Stalin himself. Ook zijn er Hongaarse blikjes met daarin ‘de laatste adem van het communisme’. In de jaren tachtig besloot het IISG minder eurocentrisch te gaan verzamelen. Zo laat een introductiefilmpje zien hoe een medewerker van het IISG in Thailand of Birma een doos keurig ingepakte papieren overneemt van een vrouw. Die papieren vormen bewijsstukken van het Birmese verzet. Er zitten foto’s van martelingen tussen. Het IISG brengt ze in veiligheid, zoals het instituut ook papieren redde van verzetsgroepen uit onder meer Turkije, Latijns-Amerika en Bangladesh.
In de derde ruimte zijn vooral westerse voorwerpen uit de laatste paar decennia te zien, zoals een steen waarmee Parijse studenten smeten in 1968, de complete gevangenisbibliotheek van de Rote Armee Fraktion – nog zo’n topstuk -, een Italiaanse antibontposter, en heel veel ‘aktie’-buttons uit de jaren tachtig. Ook zijn er verschillende geluidsfragmenten, onder andere van Greenpeace-mensen op zee, die strijden tegen de walvisvaart.
Zijn er dan geen reddingsboeien voor de bezoeker die dreigt te verzuipen? Jawel. Via een scherm en een koptelefoon kun je luisteren naar Arnold Heertje. Hij legt uit waarom Marx misschien wel de belangrijkste econoom ooit was. Op het scherm ernaast verklaart Jan Marijnissen waarom hij Henri Polak bewondert, de voorman van de Diamantbewerkersbond. In de tweede zaal vertelt Jelle Brandt Corstius over Belomor-sigaretten. Die zijn zo vreemd omdat ze in een nostalgisch vormgegeven pakje zitten, dat verwijst naar iets waar niemand heimwee naar kan hebben: het Belomor-kanaal. Dit killer-kanaal werd door dwangarbeiders gegraven in de Stalinistische periode, met vele doden door uitputting tot gevolg. Ten slotte vertelt Noraly Beyer over haar held Anton de Kom. Deze intermediairs zijn erg welkom. Zonder gids red je het niet in deze wereld vol van strijd.
Wereldverbeteraars! 75 jaar IISG, Internationaal Instituut voor Sociale Geschiedenis
Tot en met 30 januari 2011, UvA Bijzondere Collecties, Oude Turfmarkt 129, 1012 GC Amsterdam. Open: di-vr 10-17 uur, za, zo 13-17 uur. Info 020-52 57 300 of www.iisg.nl/rebels/nl
