Schrijver Abdelkader Benali trok zich terug als spreker voor de 4 mei-voordacht, nadat er ophef was ontstaan over uitspraken die hij deed in 2006. De toespraak die hij in de Nieuwe Kerk in Amsterdam had willen houden, publiceert hij nu in de bundel De stilte van de ander. Hierin vraagt Benali om bij het herdenken van de Tweede Wereldoorlog ruimte te maken voor de verhalen van minderheden. ‘We nodigen Marokkanen uit aan tafel,’ zegt hij, ‘maar verwachten niet dat ze ook echt hun verhaal vertellen.’
Wat bedoelt u met ‘de stilte van de ander’?
‘Arnon Grunberg kaartte in zijn toespraak van vorig jaar de rol van minderheden aan. Ik wilde dat lijntje doortrekken. Het is tijd om na te denken hoe we met minderheden omgaan in de Nederlandse samenleving. Om het gemeenschapsgevoel onder alle groepen te vergroten moeten we elkaar verhalen vertellen, elkaar een luisterend oor bieden. Aan de stilte die er heerst als je iemand een verhaal vertelt, voel je dat de ander bereid is tot verandering. Ik wilde daarom zelf een verhaal vertellen dat recht doet aan de verbreding van de herdenking.’
Dat verhaal gaat over uw voorouders, die meevochten met het leger van Franco.
‘Ik groeide op in het Rotterdam van de jaren tachtig, waar mijn klasgenoten vertelden over de oorlogsverhalen van hun opa’s en oma’s. Zij hadden een lijntje tot de geschiedenis, daar was ik best jaloers op. Toen ik als kind met mijn vader een televisieprogramma over Marokkanen in Spanje zag, riep dat veel vragen op over mijn eigen geschiedenis. Ik kwam erachter dat mijn voorouders voor Franco vochten en ontdekte de verwoestende kracht van onwetendheid. Marokkanen gingen namelijk met Franco mee omdat ze honger hadden of gedwongen werden, maar ook omdat ze onwetend waren. Het is een les die ik uit hun verhaal heb geleerd: het eerste wat het kwaad doet, is onwetendheid gebruiken om mensen te manipuleren.’
Is dat inzicht belangrijk in een tijd waarin het rechts-populisme groeit?
‘Absoluut. Het lijkt alsof we toegang hebben tot meer kennis dan ooit, maar toch groeit het gevaar van manipulatie, fake news en onwaarheden. Dat is een gekke paradox. Mijn boodschap is dan ook: verdiep je in het verleden, ook in de zwarte randen ervan. Want hoe meer je weet, hoe weerbaarder je wordt tegen de manipulaties van populisten.’
Kunnen we minderheidsgroepen meer bij de Dodenherdenking betrekken?
‘Zeker, maar herdenken is heibel. Wie herdenk je? Wat herdenk je? Het is goed om het daarover te hebben. Wanneer migranten zich met de herdenking bemoeien, zeggen sommigen: “Daar hebben jullie niets mee te maken.” Het is onze maatschappelijke opdracht om daar iets aan te doen. De geschiedenis leeft immers onder jonge mensen. Sommige minderheidsgroepen gebruiken de Canon om een deel van de geschiedenis op te eisen. “De slavernij was ook genocide,” zeggen zij. De jeugd trekt zich de geschiedenis persoonlijk aan, en ziet die als plek om genoegdoening te halen en rechten op te eisen.’
U schrijft in uw inleiding dat u niet van plan was om de ‘Onschuldige Marokkaan’ te zijn. Wat bedoelt u daarmee?
‘In onze samenleving mogen immigranten vooral een symbolische rol vervullen in het nationale debat. Marokkanen worden wel uitgenodigd om mee te praten, maar moeten een gekuiste versie van het echte verhaal vertellen. Dat is niet houdbaar. Aan de praattafel moeten minderheidsgroepen de ruimte krijgen om het gesprek aan te gaan. Ook als dat betekent dat de samenleving vervelende dingen hoort.’
Teun Willemse
Abdelkader Benali is schrijver, presentator en columnist bij het radioprogramma OVT. In 2003 won hij de Libris Literatuurprijs voor zijn roman De langverwachte. In 2020 verzorgde Benali het essay voor de Maand van de Geschiedenis, waarin hij schrijft over Jan Janszoon, een Nederlandse piraat in Marokkaanse dienst.
