Home Lifestyle & Trends: in de put

Lifestyle & Trends: in de put

  • Gepubliceerd op: 5 november 2003
  • Laatste update 07 apr 2020
  • Auteur:
    Marjolein van Rotterdam

De hotspots van achttiende-eeuws Parijs. Lekker weg in de jaren dertig. Haute Couture in de Middeleeuwen. Trends zijn van alle tijden. Culinaire avonturen, mode, wonen en uitgaan door de eeuwen heen.



De herberg op 19, de put op 31, de doolhof op 42, de gevangenis op 52 en de dood op 58 – de indeling van het ganzenbordspel is nooit veranderd. Misschien is dat wel de reden dat de getallen zo vaak in verband zijn gebracht met getallensymboliek. Het laatste vak, 63, zou te maken hebben met het bijgeloof dat 63 `het moordjaar’ was: de leeftijd waarop men de grootste kans had te sterven. 42 zou een belangrijk mystiek nummer zijn, omdat het aantal generaties tussen Adam en Jezus 42 bedraagt, het een belangrijk getal is in het Egyptische Boek van de Doden en de Noorse god Odin 42 bijnamen had. Dus!

Ook bij de keuze van de gans lijkt symboliek een belangrijke rol te hebben gespeeld. De gans zou het symbool zijn geweest van waakzaamheid, of van domheid. De gans zou een verwijzing zijn naar de Griekse mythologie, waarin hij voor het noodlot staat. De gans is een trekvogel die moeiteloos zijn weg vindt en dáárom is gecast als hoofdrolspeler. Ganzen wandelen op het land keurig achter elkaar aan, vandaar dat parcours.

Helaas weet niemand het zeker. De herkomst van het spel is immers in het duister gehuld. Niemand weet waar het vandaan komt en wie het heeft bedacht. De eerste spellen stammen uit de tijd rond 1600. Ganzenbord werd gespeeld in de Italiaanse en Franse vorstenhuizen. Bijvoorbeeld aan het hof van Francesco I, een Medici en een lichtelijk losbandig type. De vrolijke groothertog stuurde de strenge en sombere Filips II een exemplaar van het Gioco dell’Oca. Waarschijnlijk een pesterijtje: ganzenbord was tenslotte een geluksspel.

Na 1600 ging het rap met de verspreiding van het spel. In Londen werd al in 1597 een `newe and most pleasant game of the goose’ gesignaleerd, en in de eerste jaren van de zeventiende eeuw raakte het spel ook in Nederland in trek. Anders had Johan van Heemskerk in zijn Minnekunst uit 1626 nooit een speciale ganzenbordaanwijzing hoeven maken. Knijp een oogje dicht voor het valsspelen van uw geliefde, daar komt zijn raad op neer: `Soeckt sy met gaeuwigheid voorbij de put te raken/ Of telt sy er een teveel uyt vreese van de doot/ Siet dat ghy u niet stoort, noch u daeraen en stoot.’

Al snel ontstonden er varianten op het oerganzenbord. Eerst pikante versies, die gaandeweg plaatsmaakten voor meer leerzame en moraliserende spellen. Op een bord uit de tweede helft van de zeventiende eeuw kon nog een winnaar zijn afgebeeld die de verliezer met een obsceen gebaar belachelijk maakt. Dat was een eeuw later ondenkbaar. Een moraliserend spel was bijvoorbeeld het Game of Human Life, en het Virtue Rewarded, Vice Punished. In Nederland verschenen motto’s als `Die vloekt of onder het spelen ’s Heeren Naam gebruikt, zal in het geheel van het spel verstoken zijn’ op de borden.

De leerzame varianten waren meestal aardrijkskundige of historische spellen, zoals het Constitutiespel, dat het gezag van de paus bestreed, en het Nieuw Nederlandsch Schutters Spel, dat de vaderlandsliefde moest bevorderen – om uit de gevangenis te komen moest je `Wien Neerlands bloed’ zingen.

Voor bijna elk soort gelegenheid, zo lijkt het, is wel eens een ganzenbord gemaakt: politiek, reclame, goede doelen. En ze zijn er nog steeds. Het nieuwste ganzenbord is door de NOS ontwikkeld voor de derde dinsdag van september in 2003. Een `prinsjesdagganzenbord’ dus, en virtueel nog wel. Een lustig springende gans hopt over het scherm als er op een dobbelsteen wordt geklikt. In de `hofput’ moet je de indringende vraag beantwoorden of je wel de juiste persoon bent om het koffertje van Zalm te dragen. Bij mij liep toen de computer vast.

Dit artikel is exclusief voor abonnees

Dit artikel op Historischnieuwsblad.nl is alleen toegankelijk voor abonnees. Met liefde en zorg werken wij iedere dag weer aan de beste historische verhalen door toonaangevende historici. Steun ons door lid te worden voor maar €4,99 per maand, de eerste maand €1,99. Log in om als abonnee direct verder te kunnen lezen of sluit een abonnement af.

Nieuwste berichten

Ossietzky in het concentratiekamp, 1934.
Ossietzky in het concentratiekamp, 1934.
Artikel

Dissident ging liever naar het strafkamp dan op de vlucht

Net als Aleksej Navalny besloot de Duitse dissident Carl von Ossietzky zijn land niet te ontvluchten toen hij gevaar liep. Hij wist dat hij bovenaan de zwarte lijst van de nazi’s stond, maar bleef toch in Berlijn toen Hitler in 1933 de macht greep. ‘De opposant die over de grens vlucht, werpt al snel holle frasen zijn land in,’ meende hij. Die moed bekocht hij met de dood in een concentratiekamp.

Lees meer
Waffen SS'ers in Vught
Waffen SS'ers in Vught
Interview

‘Waffen-SS’ers dachten dat het verleden niet lang aan hen zou kleven’

Hoewel ze geen paspoort meer hebben, blijven veel Syriëgangers toch in Nederland. Ook in 1945 verloren mannen die zich bij de Duitsers hadden aangesloten hun Nederlanderschap. Maar de omgang met deze Waffen-SS’ers en de Syriëgangers verschilt volgens historicus Peter Romijn. ‘De huidige wetgeving draait om uitstoting, maar na de Tweede Wereldoorlog was ook sprake van re-integratie.’

Lees meer
Truman poseert met de Chicago Daily Tribune
Truman poseert met de Chicago Daily Tribune
Artikel

Een presidentskandidaat dump je niet zomaar

Terwijl Donald Trump en Joe Biden zich opmaken voor de verkiezingsstrijd, gaan er bij hun partijen stemmen op om alsnog voor een andere presidentskandidaat te kiezen. Maar het verleden leert dat het lastig is om een leidende kandidaat opzij te zetten.

Lees meer
Gaius spreekt het volk toe. Ets door Silvestre David Mirys, 1799.
Gaius spreekt het volk toe. Ets door Silvestre David Mirys, 1799.
Artikel

De populistische Gracchen beloofden gouden bergen

Populistische politici zijn van alle tijden. Na een mislukte carrière zag de Romein Tiberius Gracchus nog maar één uitweg: hij werd een volkstribuun die het volk beloofde wat het wilde horen. Of zijn plannen uitvoerbaar waren, deed er niet toe. Het ging hem om de macht. En dat gold ook voor zijn broer en opvolger Gaius.

Lees meer