De kans op succes in Mali is klein, voorspelde Mirjam de Bruijn al in 2013. Volgens de hoogleraar contemporaine geschiedenis en antropologie van West- en Centraal-Afrika in Leiden speelde een militaire interventie de jihadisten in Mali juist in de kaart.
De Bruijn in 2013: ‘Mali’s grenzen zijn in de koloniale tijd getrokken door de Fransen, op een vrij willekeurige manier. Ze lopen dwars door bevolkingsgroepen. De naam Mali is ontleend aan een middeleeuws koninkrijk, dat geen vaste grenzen had, maar waarvan het kerngebied lag in wat nu het zuiden is.
Het is voor overheden altijd moeilijk geweest effectief gezag uit te oefenen in het noorden. Noord-Mali is één grote woestijn, met slechts enkele stedelijke centra en poreuze grenzen. De bevolking leeft nomadisch. De rol van de overheid blijft van oudsher beperkt tot belastingen heffen op vee, waarvoor het belangrijk is dat zij de marktplaatsen en grenzen controleert.
De Toearegs zijn sinds het begin van de negentiende eeuw de machtigste etnische groep in het noorden. Ze hebben een eigen taal en schrift, en zijn verdeeld in kasten. Sommigen zijn slaven. Nog tijdens de koloniale periode claimden Toearegs het noorden, dat zij Azawad noemen, als hun land. De Fransen hebben ooit een plan gemaakt om het gebied aan hen te geven, maar daar is niets van terechtgekomen. Zodoende kwam het noorden na de onafhankelijkheid in 1960 onder gezag te staan van de Malinese regering in Bamako.
De Toearegs hadden nauwelijks binding met het nieuwe Mali, dat werd gedomineerd door de bevolkingsgroepen in het zuiden, met name de Bambara. In 1963 en 1990 kwamen de Toerags in opstand. In 1992 kreeg het noorden meer bestuurlijke autonomie en werden voor het eerst Toearegs opgenomen in de regering en het leger. Toen twee jaar geleden radicaal islamitische groepen een nieuwe opstand begonnen, voelde de grootste onafhankelijkheidsbeweging van de Toearegs, de MNLA, zich overvallen. De MNLA wil niet dat het noorden wordt geïslamiseerd en vecht nu samen met de Fransen.
In een eerder stadium had Mali misschien kunnen worden opgesplitst, maar daarvoor is het nu te laat. De Toearegs zijn onderling verdeeld en andere bevolkingsgroepen in het noorden willen niet door hen worden gedomineerd. Bovendien zal de Malinese regering het noorden nooit opgeven, want er zit vermoedelijk olie in de grond. Dat is de reden dat de Amerikanen twaalf jaar geleden zijn begonnen soldaten te trainen in Mali en andere Sahel-landen. Daarmee hebben zij een voedingsbodem gegeven aan de islamisten, die religie gebruiken als een politiek wapen.
Zijn de rebellen een gevaar voor de wereld? Daar geloof ik niets van. Degenen die zich bij hen aansluiten zijn geen fanatieke jihadisten, maar kansloze jongeren voor wie er geen plek is in de kamelenhandel. Maar doordat het Westen militair ingrijpt, creëert het in Mali precies de situatie die het wil voorkomen: het conflict krijgt een aanzuigende werking op internationale terroristen. Bovendien is de kans groot dat het strijdtoneel zich verplaatst naar de buurlanden. Als de rebellen uit Mali worden verjaagd, steken ze gewoon de poreuze grens naar Niger over.
Ook als de VN-operatie succesvol is, blijft Mali een staat met een wankele basis. Misschien zal Zuid-Mali redelijk gaan functioneren, terwijl het noorden een soort anarchistische zone blijft. Er zullen nieuwe conflicten oplaaien, want wat onder de oppervlakte leeft, krijg je niet weg. Je kunt je daarom afvragen of dit soort militaire interventies zin heeft. Of je het nu leuk vindt of niet, soms moet je conflicten laten uitvechten om tot nieuwe verhoudingen te komen.’
