De meeste Franse koningen zijn allang vergeten, maar de ster van Lodewijk XIV (1638-1715) straalt nog steeds. ‘Hij had een geweldig gevoel voor zelfpromotie,’ zegt de Britse historicus Richard Wilkinson, die een onlangs vertaalde biografie over de Zonnekoning schreef. ‘Het schitterende paleis van Versailles dat hij liet bouwen, maakte hem beroemd. Bovendien regeerde hij heel lang – van 1661 tot 1715 –, zodat hij zijn stempel op Frankrijk kon drukken. En hij wordt nog steeds bewonderd, omdat veel historici, vooral de Franse, zich door hem hebben laten inpakken.’
Wilkinson is juist kritisch over Lodewijk. Hij beschrijft uitvoerig de schade die de koning aanrichtte door voortdurend strijd te voeren. Tijdens zijn regeerperiode was Frankrijk 32 jaar in oorlog. Dat betekende dat het Franse volk steeds verder werd uitgeknepen. ‘Het was zijn taak om het leven van de Fransen beter te maken, maar in plaats daarvan moesten de mensen voor hem vechten en belasting betalen.’
Oorlogszuchtige Zonnekoning
Maar ook andere volkeren leden onder zijn oorlogszuchtige houding, bijvoorbeeld de Nederlanders. ‘Het was een grote fout van Lodewijk om in 1672 de Republiek aan te vallen. De twee landen leefden al een halve eeuw in vrede met elkaar en de Nederlanders hadden er alles aan gedaan om een oorlog te voorkomen. Maar Lodewijk wilde het protestantse Nederland een lesje leren. Bovendien genoot hij van de oorlog op zich.’ Wilkinson beschrijft uitvoerig hoe Lodewijk zelf de strijd tegen de Nederlanders aanvoerde en op het slagveld helemaal in zijn element was. Hij kreeg stevig weerwerk van Willem III, de latere koning van Engeland en stadhouder van Nederland.
‘Het was een grote fout van Lodewijk om in 1672 de Republiek aan te vallen’
Engeland voerde de alliantie van tegenstanders aan, die Lodewijk uiteindelijk in 1714 op de knieën kregen. ‘In het begin bewonderden de andere landen hem. Frankrijk domineerde Europa en Lodewijk wist de Franse taal en cultuur te laten schitteren. Frans werd de taal van de diplomatie en Franse architectuur raakte door zijn toedoen helemaal in. Maar op den duur hadden ze genoeg van zijn agressie.’
Lodewijks godsdienstpolitiek maakte de afkeer alleen maar erger. Zijn grootvader Hendrik IV had de protestanten, de hugenoten, de ruimte gegeven om op hun manier te leven in het katholieke Frankrijk. Sindsdien hadden protestant en katholiek betrekkelijk rustig naast elkaar bestaan. In 1685 maakte Lodewijk daar een eind aan door het zogeheten Edict van Nantes te herroepen. Vanaf dat moment werden de hugenoten zwaar vervolgd; Lodewijk zette het leger tegen hen in. Er vonden veel gedwongen bekeringen plaats en tienduizenden verlieten het land.
Madame de Maintenon
De vroomheid van Lodewijk was verergerd onder invloed van zijn tweede vrouw, Madame de Maintenon. Ze was aanvankelijk een maîtresse, maar na de dood van zijn eerste vrouw Maria Theresia van Oostenrijk trouwde hij in 1684 met haar. Lodewijk had in zijn jonge jaren een enorm libido gehad, waaraan hij dankzij zijn aantrekkingskracht op vrouwen ook voortdurend kon toegeven. Hij verwekte alleen al zes kinderen bij zijn eerste vrouw, waarvan er één in leven bleef, en minstens dertien bastaarden bij verschillende maîtresses.
Na zijn huwelijk met Madame de Maintenon werd Lodewijk monogaam en gedroeg hij zich zelfs preuts. Zij adviseerde hem in veel kwesties en was bij belangrijke vergaderingen aanwezig – soms luisterde ze achter een gordijn mee. ‘Hij had respect voor haar intelligentie, haar katholieke devotie en haar morele zuiverheid. Madame de Maintenon was een pacifiste, maar juist in dat opzicht nam Lodewijk niets van haar aan.’
'Lodewijk beheerste het leger volkomen. Hij was geen man met wie je ruziemaakte'
In de halve eeuw dat Lodewijk aan de macht was, kwamen de Fransen nooit massaal tegen hem in opstand. ‘Dat was te danken aan zijn sterke positie,’ zegt Wilkinson. ‘Hij beheerste het leger volkomen. Wie zich tegen hem keerde, werd met geweld tot de orde gedwongen. Lodewijk was geen man met wie je ruziemaakte. Al was hij als persoon aardig. Hij kon heel charmant en geestig zijn, en verloor zelden zijn zelfbeheersing.’
Op het eind van zijn leven toonde Lodewijk spijt van zijn vele oorlogen. Maar toen was het te laat. Na zijn dood in 1715 liet hij vooral gloire achter - en een lege schatkist.
Meer weten:
Wilkinsons biografie Lodewijk XIV is hier beschikbaar. Het eerste hoofdstuk hiervan en eerder in Historisch Nieuwsblad verschenen artikelen over de Zonnekoning lees je op historischnieuwsblad.nl/lodewijkxiv.
