Geldzaken vertellen ons verhaal. Dat vindt Oscar Gelderblom, hoogleraar Financiële Geschiedenis aan de Universiteit Utrecht. Hij is één van de initiatiefnemers van het onderzoeksproject Kasboekje van Nederland. Om bronmateriaal te verzamelen, moedigt hij mensen aan thuis te zoeken naar oude kasboekjes en huishoudboekjes. Over een selectie van die financiële bronnen en de verhalen die daarachter schuilgaan heeft de NTR een televisieprogramma gemaakt, waarvan de eerste uitzending woensdag 28 maart plaatsvond. Wat heeft u nog op zolder liggen?
Het onderzoek moet nog gedaan worden. Waar gaat het programma precies over?
‘De leukste stukjes van het materiaal dat we de afgelopen maanden hebben binnengekregen, komen tijdens het programma aan bod. Historici zijn goed in het benoemen wat ze niet begrijpen. Bij de NTR zijn ze goed in het denken in beelden. Zij brengen de persoonlijke verhalen achter de boekjes echt tot leven. Stiekem hopen we natuurlijk ook dat mensen door het programma zelf na gaan denken over ons financiële systeem, hun eigen verhaal en natuurlijk hun kasboekjes op zolder.’
Wat kunnen we van financiële documenten leren over een bepaalde periode?
‘Het leuke van financiële geschiedenis, en geld in het algemeen, is dat het iedereen elke dag bezighoudt. Dat betekent dat geldzaken heel veel vertellen over het dagelijks leven. Als je in een kasboekje kijkt, zie je mensen vakanties houden, cadeautjes geven, feestjes organiseren, verhuizen, nadenken over de aanschaf van een auto, kinderen krijgen, speelgoed kopen en nog veel meer. Bronnen die handelen over geld maken dat zichtbaar.’
Bestudeert u alleen kasboekjes of bent u ook geïnteresseerd in ander materiaal?
‘Voor ons zijn bronnen waarin we huishoudens langdurig kunnen volgen het interessantst. Kasboekjes die bijvoorbeeld vijftig jaar de huishoudelijke uitgaven bijhouden, zijn bijzonder waardevol. Maar ook andere financiële documenten zoals bedrijfskasboeken of accountantsverklaringen zijn leuk. Niet alleen voor ons onderzoek, maar ook voor de mensen zelf. Mensen denken bij geschiedenis vaak aan foto’s of voorwerpen, maar financiële papieren vertellen ook hun verhaal. Zo kreeg ik een doos met documenten binnen van de nabestaanden van een hoofdonderwijzer die tegelijkertijd de directeur was van een Boerenleenbank. Hij ontving zijn klanten in de voorkamer van zijn huis, waar zijn nabestaanden nog steeds wonen. Dat was dus tegelijk een woonhuis en een bank. Tussen zijn documenten zaten ook brieven die hij had ontvangen van mensen die krediet vroegen. Zij schreven dan waarom zij dat geld nodig hadden. Dat biedt een unieke kijk in de levens van die mensen.’
Waarom koos u ervoor mensen op te roepen om zelf op zoek te gaan op zolder? Wat voegt deze aanpak toe aan het bestaande onderzoek?
‘Lange tijd ging het onderzoek naar de financiële geschiedenis over de high finance, de financiële sector met zijn banken en verzekeraars. Dat is niet alleen het geval voor de twintigste eeuw. Over de VOC is bijvoorbeeld heel veel bekend, maar over de geldzaken van zeventiende-eeuwse huishoudens bijna niets. Het is dus financiële geschiedenis van onderaf, en dit levert interessante inzichten.
Zo doet zich tijdens de tweede helft van de twintigste eeuw een interessante ontwikkeling voor. De financiële sector, de high finance, gaat deel uitmaken van de huishoudens, de low finance. Mensen krijgen steeds meer te maken met banken, verzekeraars en pensioenfondsen. In de jaren 60 krijgt iedereen bijvoorbeeld een bankrekening. Mensen vertrouwen hun geld toe aan de financiële sector, die er vervolgens op de beurs mee gaat beleggen. Banken zijn inmiddels niet meer weg te denken uit ons leven. Dit is een gigantische maatschappelijke verandering, aangezien de financiële sector de plek inneemt van of opereert naast allerlei sociale verbanden.’
Wat bedoelt u daarmee?
‘Stel je voor: je zit krap bij kas. In de eerste helft van de twintigste eeuw bestonden je “vangnetten” uit je buren, je familie, je werkgever of misschien je kerkgenootschap. De financiële sector heeft deze banden in de tweede helft van de twintigste eeuw grotendeels vervangen. De onderlinge dienstverlening is voor een belangrijk deel afgebroken. Dat is een enorme maatschappelijke transformatie, die wij met dit project in kaart hopen te brengen.’
U kunt nog steeds meehelpen aan het onderzoeksproject door uw eigen financiële bronnen in te sturen. Kijk hiervoor op www.kasboekjevannederland.nl. Sinds 28 maart 2018 zendt NPO 2 elke woensdagavond een aflevering uit van de zesdelige serie.
