Home Dynamische stad met leeg stadhuis

Dynamische stad met leeg stadhuis

  • Gepubliceerd op: 10 januari 2007
  • Laatste update 07 apr 2020
  • Auteur:
    Jan-Dirk Snel

Remieg Aerts en Piet de Rooy (red.)
Geschiedenis van Amsterdam. Hoofdstad in aanbouw
638 p. SUN, € 49,50



Ook op het omslag van de vierde band van de Geschiedenis van prijkt een afbeelding van de Dam, die oorspronkelijk overigens simpel de ‘plaets’, het plein, heette. Op de eerste band met een plaatje uit 1544 stond het oude middeleeuwse raadhuis. Op de tweede afbeelding, uit het midden van de zeventiende eeuw, was het nieuwe, imposante stadhuis in aanbouw en op het omslag van de derde band, weer een eeuw later, staat het gebouw er onbewogen bij, terwijl voor de deur net een oproer hardhandig neergeslagen wordt.

Op het vierde plaatje, uit ongeveer 1885, ziet het er allemaal veel vrediger uit. Alleen een iel balkonnetje wijst op de grote verandering: na slechts anderhalve eeuw als stedelijk bestuurscentrum gefunctioneerd te hebben, werd het gebouw gevorderd als paleis – en koningen en keizers willen zo af toe wel eens minzaam zwaaien naar hun onderdanen. Al bijna twee eeuwen staat het gebouw vooral leeg.

Het is symbolisch voor de gewijzigde positie van het negentiende-eeuwse Amsterdam. De stad was niet langer een zelfbewuste stadstaat, die zich het ‘centrum van de wereld’ kon wanen. Hij vervulde voortaan een ondergeschikte positie in een eenheidsstaat. En hoewel hij in de negentiende eeuw flink groeide, nam zijn relatieve betekenis af.

Tegenwoordig woont nog niet 1 op de 20 Nederlanders in de hoofdstad, terwijl in republikeinse tijden een tiende deel van de bevolking Amsterdammer was. Typerend voor de moderne tijden zijn de omnibussen die prominent op de voorgrond prijken. Ze worden nog door paarden getrokken, maar de rails waarop ze rijden en het koetswerk wijzen op de doorwerking van de industriële revolutie.

Terwijl eerdere delen door grote groepen auteurs geschreven werden, die ieder een aspect van de werkelijkheid voor hun rekening namen, is de nieuwe band helemaal volgepend door de twee redacteuren. Andere medewerkers vullen slechts korte, verdiepende katernen. Terwijl je zou verwachten dat zo’n samenwerking tussen twee auteurs een eenduidige opzet gemakkelijker maakt, treedt er halverwege juist een grote stijlbreuk op.

Remieg Aerts verkiest voor de eerste eeuwhelft een systematische rondgang volgens een wat ondoorgrondelijke, maar wel originele indeling: stedelijke, publieke en maatschappelijke orde. Piet de Rooy opteert daarna echter voor een chronologische benadering. Zijn hoofdstukindeling suggereert zelfs dat hij de jaren tussen 1876 en 1883 achteloos overslaat, maar gelukkig valt dat in de praktijk wel mee. De auteurs verantwoorden de onderscheiden aanpak door te wijzen op de versnelde ontwikkeling na 1850. Toch dompelt Aerts je effectiever onder in de stedelijke dynamiek. De aanpak van De Rooy is anekdotischer, waardoor je soms het gevoel krijgt over het werkelijke stadsleven heen te scheren.

Typerend is bijvoorbeeld zijn grote aandacht voor de opkomende socialistische beweging. Zeker een boeiend onderwerp en niet zonder belang, vooral als je al weet hoe belangrijk de sociaal-democratie in de komende eeuw zou worden, maar nog in 1897 wisten de sociaal-democraten niet één zetel in de gemeenteraad te veroveren. Je zou toch wat meer willen weten over de werkelijke machtsverhoudingen en over de achterbannen van de 45 raadsleden die wel gekozen waren.

Het omslag toont nog een gebouw, dat tegenwoordig vooral een museale functie heeft, maar toen nog volop functioneerde: de hervormde Nieuwe Kerk. De Rooy verhaalt wel hoe Abraham Kuyper met zijn geestverwanten een vergeefse poging deed dat gebouw in handen te krijgen, maar hoe de functie van religie in het stedelijk leven werkelijk transformeerde, vertelt hij niet. En Aerts verhaalt wel hoe de oude hervormde elite in de beginnende negentiende eeuw zich verbreedde tot een protestantse toplaag, maar hoe het verderging, moet je maar raden.

Maar niet gezeurd: ook dit deel is weer een feest voor oog en geest. Wat er allemaal wel verteld wordt, is boeiend genoeg.

Dit artikel is exclusief voor abonnees

Dit artikel op Historischnieuwsblad.nl is alleen toegankelijk voor abonnees. Met liefde en zorg werken wij iedere dag weer aan de beste historische verhalen door toonaangevende historici. Steun ons door lid te worden voor maar €4,99 per maand, de eerste maand €1,99. Log in om als abonnee direct verder te kunnen lezen of sluit een abonnement af.

Nieuwste berichten

Ossietzky in het concentratiekamp, 1934.
Ossietzky in het concentratiekamp, 1934.
Artikel

Dissident ging liever naar het strafkamp dan op de vlucht

Net als Aleksej Navalny besloot de Duitse dissident Carl von Ossietzky zijn land niet te ontvluchten toen hij gevaar liep. Hij wist dat hij bovenaan de zwarte lijst van de nazi’s stond, maar bleef toch in Berlijn toen Hitler in 1933 de macht greep. ‘De opposant die over de grens vlucht, werpt al snel holle frasen zijn land in,’ meende hij. Die moed bekocht hij met de dood in een concentratiekamp.

Lees meer
Waffen SS'ers in Vught
Waffen SS'ers in Vught
Interview

‘Waffen-SS’ers dachten dat het verleden niet lang aan hen zou kleven’

Hoewel ze geen paspoort meer hebben, blijven veel Syriëgangers toch in Nederland. Ook in 1945 verloren mannen die zich bij de Duitsers hadden aangesloten hun Nederlanderschap. Maar de omgang met deze Waffen-SS’ers en de Syriëgangers verschilt volgens historicus Peter Romijn. ‘De huidige wetgeving draait om uitstoting, maar na de Tweede Wereldoorlog was ook sprake van re-integratie.’

Lees meer
Truman poseert met de Chicago Daily Tribune
Truman poseert met de Chicago Daily Tribune
Artikel

Een presidentskandidaat dump je niet zomaar

Terwijl Donald Trump en Joe Biden zich opmaken voor de verkiezingsstrijd, gaan er bij hun partijen stemmen op om alsnog voor een andere presidentskandidaat te kiezen. Maar het verleden leert dat het lastig is om een leidende kandidaat opzij te zetten.

Lees meer
Gaius spreekt het volk toe. Ets door Silvestre David Mirys, 1799.
Gaius spreekt het volk toe. Ets door Silvestre David Mirys, 1799.
Artikel

De populistische Gracchen beloofden gouden bergen

Populistische politici zijn van alle tijden. Na een mislukte carrière zag de Romein Tiberius Gracchus nog maar één uitweg: hij werd een volkstribuun die het volk beloofde wat het wilde horen. Of zijn plannen uitvoerbaar waren, deed er niet toe. Het ging hem om de macht. En dat gold ook voor zijn broer en opvolger Gaius.

Lees meer