Anton van Hooff
‘De Russische intellectuelen zijn ontgoocheld. Zij zien dat het land onder Poetin steeds onvrijer is worden. Maar het gewone volk ziet enkel de positieve kanten van Poetin: de toename van de orde en de welvaart. Sommige Russen zouden hem zelfs graag hebben als nieuwe tsaar.
Rusland heeft dan ook een historisch probleem. De staat was er nooit voor het volk: het land was bezit van de tsaar en de macht van de staat was een doel op zich. Je ziet in Rusland dan ook geen historische stadhuizen. Russische steden hebben zichzelf nooit bestuurd, alle macht kwam altijd van boven. Poetin voegt zich dus naar een oude Russische traditie wanneer hij ernaar streeft van Rusland een sterke, autoritaire staat te maken.
Vanuit dat streven naar een sterke staat wil Poetin ook op internationaal niveau zijn macht laten gelden. Het Russische volk verwacht trouwens niets anders. Bovendien heeft het land vanouds een sterk zendingsidee: het heeft een boodschap voor de wereld, of dit nu “het ware geloof” is of het communisme. Poetin speelt in op dit traditionele verwachtingspatroon. Hij stuurt dus niet bewust aan op een nieuwe Koude Oorlog, maar zal deze, als logisch uitvloeisel van zijn machtspolitiek, zeker niet uit de weg gaan.’
Ruth Oldenziel
‘Je moet je allereerst afvragen wat de Koude Oorlog eigenlijk voor “oorlog” was. Was er werkelijk sprake van een puur ideologische strijd, of was de Koude Oorlog in wezen een ordinaire geopolitieke machtsstrijd onder rugdekking van ideologie? Historici redetwisten daar momenteel over. Ik ben zelf van mening dat zowel ideologie als de wens tot machtsuitbreiding aan de Koude Oorlog ten grondslag lagen.
Wat we echter in het huidige conflict tussen Rusland en het Westen zien, is dat ideologie geen enkele rol meer speelt. Poetin streeft naar ouderwetse machtsuitbreiding op basis van energiepolitiek. Een dergelijke energiepolitiek is ooit geïnitieerd door de voormalige Amerikaanse president Carter, en wordt inmiddels ook bedreven door de Chinezen. Er is dus een situatie ontstaan van meerdere superstaten die wereldwijd concurreren om controle over de energiemarkten.
Dit heeft helemaal niets te maken met een botsing tussen ideologieën. Het enige relevante verschil tussen Rusland en de Verenigde Staten is dat Poetin als autocraat persoonlijk de Russische belangen vertegenwoordigt in de strijd om de energiemarkten, terwijl er in Amerika sprake is van een meer ingewikkelde samenwerking tussen de staat – in de vorm van het Witte Huis – en de markt: de in de Verenigde Staten gevestigde multinationals.’
James Kennedy
‘George Kennan, de geestelijk vader van de Amerikaanse containmentpolitiek, wees er eind jaren veertig al op dat er met Stalin in wezen niets nieuws onder de zon was. Stalins agressieve buitenlandse politiek was volgens Kennan slechts een exponent van een veel oudere Russische expansiedrift, die in ieder geval al aan het begin van de zeventiende eeuw – ten tijde van tsaar Peter de Grote – aanwezig was.
De traditionele Russische expansiedrift was nog een klassieke strijd om land en goederen, vooral gericht op Turkije, Polen en Zweden. Maar in de negentiende eeuw kreeg die strijd nationalistische trekken, en ging hij gepaard met een gevoel van wantrouwen ten opzichte van het Westen. Dit wantrouwen kwam niet alleen voort uit de directe concurrentie met de Britten om invloed in Centraal-Azië en het Middellandse Zeegebied, maar had ook te maken met een minderwaardigheidscomplex. Het Westen liep voorop in de industrialisering en de Russische adel keek op tegen de Duitse en Franse cultuur. Tegelijkertijd minachtte de Russisch-orthodoxe geestelijkheid de westerse cultuuruitingen.
Dezelfde elementen van geopolitieke concurrentie, wantrouwen en minachting ten opzichte van het Westen, gepaard aan een minderwaardigheidscomplex, zien we nu weer terug in Poetins politiek. Dit voert dus veel verder terug dan de Koude Oorlog.’
