Home DE MAGNETISCHE GEEST. HET DIERLIJK MAGNETISME 1770-1830

DE MAGNETISCHE GEEST. HET DIERLIJK MAGNETISME 1770-1830

Albert van der Zeijden

Historicus en katholicisime-expert

Gepubliceerd op: 10 september 2001

Update 7 april 2020

De Franse legerofficier De Niphond, op doorreis in Nederland, was in 1791 in Rotterdam betrokken bij een geruchtmakend geval van dierlijk magnetisme. Hij paste de tot dan toe weinig bekende therapie toe op een zekere Batje van Nout, een weeskind van inmiddels 33 jaar oud. Batje had alle symptomen van wat toen ‘een ongeregeld zenuwleven’ genoemd werd. Haar heftige sluiptrekkingen en bezwijmingen zouden verwijzen naar een typisch geval van hysterie of `vrijstersziekte’. Magnetiseur De Niphond bood uitkomst. Hij bracht Batje in een magnetische slaap, onder hypnose zouden wij nu zeggen, en wist haar zo te genezen.

Het was de Duitse arts Franz Anton Mesmer die het magnetisme aan het eind van de achttiende eeuw introduceerde. Mesmer was in 1756 gepromoveerd op een onderzoek naar de invloed van planeten en andere hemellichamen op het organische leven in de mens. In het verlengde daarvan verdedigde hij nu de stelling dat al het menselijk leven zou worden bepaald door een kosmische, onzichtbare en magnetische vloeistof. Mesmer meende deze stof met zijn eigen magnetische uitstraling in de gemagnetiseerde persoon in beweging te kunnen brengen, om zo zijn lichamelijke gesteldheid te veranderen. Op deze wijze kon hij zieke mensen genezen.
In de eerste decennia van de negentiende eeuw beleefde het dierlijk magnetisme in Nederland een ware hype, waarbij de nieuwe behandelingswijze ook door serieuze artsen werd toegepast. Later zou het magnetisme verschuiven van, zoals Vijselaar het noemt, het domein van de geleerdencultuur naar de volkscultuur. Het werd met andere woorden een vorm van kwakzalverij, die vooral op de kermis gepraktiseerd werd. In onze new age-tijd, met populaire genezers als Jomanda, beleven wij in feite het staartje van deze ontwikkeling. Toch hadden we hier wel degelijk te maken met een serieuze bijdrage aan de medische wetenschap, waarover later wel gezegd is dat het een voorloper was van de huidige psychotherapie.

Seksuele bijbedoelingen
In zijn boek De magnetische geest vertelt Joost Vijselaar met een grote betrokkenheid en veel smaak over zijn spannende zoektocht naar de tot nu toe niet of nauwelijks in kaart gebrachte geschiedenis van dit verschijnsel. Het exotische van het onderwerp garandeert dat je als lezer steeds geboeid blijft lezen. Het boek van meer dan vijfhonderd pagina’s is ook nog eens prachtig uitgegeven, met vele sprekende afbeeldingen.
Vijselaar presenteert zich in navolging van fameuze historici als Robert Darnton en Roy Porter als een protagonist van de nieuwe ‘sociale’ ideeëngeschiedenis, die de ontwikkeling van ideeën in haar sociale context plaatst.[klopt dit??] Toch zit er in het boek nog heel wat ‘traditionele’ ideeëngeschiedenis en ligt het accent op de ideeën van de ‘grote mannen’ van het magnetisme als Mesmer, Puységur, en voor Nederland de Leidse hoogleraar F.J. Voltelen (een tegenstander). Wat mij betreft had Vijselaar nog wat breder op de socio-culturele context mogen ingaan. Wie waren nu precies die magnetiseurs? Wat was hun sociale herkomst en wie behandelden zij?
Dat het mesmerisme vooral een zaak was van mannelijke magnetiseurs en van vrouwelijke patiënten had hij bijvoorbeeld uitvoeriger aan de orde moeten stellen. Het was geen toeval dat er in de populaire pers heel wat toespelingen werden gemaakt op vermeende seksuele bijbedoelingen van de magnetiseurs. In een spotprent uit die tijd werd het thema zwaar aangezet. De man, afgebeeld met een hoofd van een bok, kijkt verlekkerd naar de vrouw en heeft ook nog eens opzichtig een klisteerspuit uit zijn jas hangen.
Maar dit aspect speelde niet alleen op het platte seksuele niveau. Vijselaar verwijst bijvoorbeeld naar de al genoemde Leidse hoogleraar Voltelen, die stelde dat Mesmer zijn klandizie vooral vond onder vrouwen en ‘verwijfde’ mannen, met een ‘teder en week’ zenuwgestel en een ‘lichtonvlambare hartstocht’. Overspannen zenuwen werden door de mannelijke artsen vooral aan vrouwen toegeschreven. Als Vijselaar in zijn studie meer aandacht had besteed aan dergelijke verschijnselen dan was hij het niveau van de traditionele ideeëngeschiedenis nog meer ontstegen. Ziekte en behandelingswijze waren, het blijkt uit alles, sterk cultureel bepaald.
Albert van der Zeijden is medewerker van het Nederlands Centrum voor Volkscultuur.

Nieuwste berichten

Chris Stoffer (SGP), Joost Eerdmans (JA21) en Henk Vermeer (BBB) staan de pers te woord, 30 oktober 2026.
Chris Stoffer (SGP), Joost Eerdmans (JA21) en Henk Vermeer (BBB) staan de pers te woord, 30 oktober 2026.
Interview

De Zuiderzee is nooit gedempt in de ogen van rechtse politici

De partijleiders van JA21, SGP en BBB hebben alle drie een connectie met het Veluwse Harderwijk en komen daar graag voor uit. Historicus Eva Vriend is niet verbaasd: ‘Rechtse partijen zien visserijplaatsen nog altijd als het echte Nederland.’ Joost Eerdmans (JA21), Chris Stoffer (SGP) en Henk Vermeer (BBB) kunnen het kabinet aan een meerderheid helpen...

Lees meer
Eustatius van Boulogne op het tapijt van Bayeux
Eustatius van Boulogne op het tapijt van Bayeux
Artikel

Gaf een koningsmoordenaar opdracht voor het Tapijt van Bayeux?

Op het Tapijt van Bayeux speelt graaf Eustatius van Boulogne een heldenrol. Maar volgens de kronieken was hij een lafaard – of erger. Liet hij het borduurwerk maken om zijn naam te zuiveren? In het British Museum wordt momenteel het Tapijt van Bayeux tentoongesteld. Het is een van de belangrijkste bronnen over de Slag bij...

Lees meer
Allegorie op de Pacificatie van Gent. De Nederlandse Leeuw bewaakt het toegangshek naar de Hollandse Tuin met de zeventien provincies. Spaanse soldaten hebben de tuin omsingeld. Naar ontwerp van Adriaen Pietersz van de Venne, circa 1624.
Allegorie op de Pacificatie van Gent. De Nederlandse Leeuw bewaakt het toegangshek naar de Hollandse Tuin met de zeventien provincies. Spaanse soldaten hebben de tuin omsingeld. Naar ontwerp van Adriaen Pietersz van de Venne, circa 1624.
Artikel

De Pacificatie van Gent was een verdeelde vrede

De Pacificatie van Gent wordt wel gezien als een eerste onafhankelijkheidsverklaring van de Nederlanden. Katholieken en protestanten, steden en adel verenigden zich om de muitende soldaten van het Habsburgse leger het land uit te krijgen. Maar waren de ondertekenaars wel zo eensgezind? Op 8 november 1576 schalden de trompetten over de Botermarkt in Gent. Een...

Lees meer
Japanse soldaten marcheren langs een Britse militaire post bij Shanghai, 1937.
Japanse soldaten marcheren langs een Britse militaire post bij Shanghai, 1937.
Recensie

De Tweede Wereldoorlog transformeerde Azië

Voor Aziaten was de Tweede Wereldoorlog misschien wel ingrijpender dan voor Europeanen, bewijst sinoloog Hans van de Ven. Al langer klinkt er kritiek op onze nogal eurocentrische blik op de Tweede Wereldoorlog. De oorlog in China die in 1937 al begon, de hongersnoden in Bengalen en op Java en militaire operaties zoals het Japanse offensief...

Lees meer
Loginmenu afsluiten